{
  "updated": "2026-10-22",
  "entries": [
    {
      "id": 1,
      "citation": "Willerslev E, Meltzer DJ. Peopling of the Americas as inferred from ancient genomics. Nature. 2021;594(7863):356-364. doi:10.1038/s41586-021-03499-y.",
      "sections": [
        "Portada",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-021-03499-y"
      ],
      "pageReferences": {
        "Portada": 1
      },
      "number": 1,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 2,
      "citation": "Pigati JS, Springer KB, Honke JS, et al. Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands. Science. 2023;382(6666):73-75. doi:10.1126/science.adh5007.",
      "sections": [
        "Portada",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.adh5007"
      ],
      "pageReferences": {
        "Portada": 2
      },
      "number": 2,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 3,
      "citation": "Santos Vecino G. Investigaciones arqueológicas en El Escobero, municipio de Envigado (Antioquia) [Internet]. Envigado: Archivo Histórico, Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2011 [citado 2026 sep 20]. Disponible en: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf",
      "sections": [
        "Portada",
        "La extensión del espacio",
        "Línea de tiempo",
        "Condiciones para habitar: plantas",
        "Más allá de la piedra",
        "Introducción",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 3,
        "Condiciones para habitar: plantas": 3,
        "Más allá de la piedra": 3,
        "Introducción": 3,
        "Portada": 3,
        "Simbolismo": 3
      },
      "number": 3,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 4,
      "citation": "Sardella JB. Relación de lo que sucedió al capitán Jorge Robledo en el descubrimiento de las provincias de Antioquia y de la ciudad que fundó [1541]. Colección de documentos inéditos sobre la geografía y la historia de Colombia. Reproducción digital: Universidad de Caldas; 2022. p. 389-433 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://repositorio.ucaldas.edu.co/handle/ucaldas/18036",
      "sections": [
        "Portada",
        "Línea de tiempo",
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://repositorio.ucaldas.edu.co/handle/ucaldas/18036"
      ],
      "pageReferences": {
        "Portada": 4
      },
      "number": 4,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 5,
      "citation": "Langebaek KH, Piazzini CE, Dever A, Espinosa I. Arqueología y guerra en el Valle de Aburrá: estudio de cambios sociales en una región del noroccidente de Colombia. Bogotá: IFEA-Ediciones Uniandes; 2002 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: http://hdl.handle.net/1992/55970",
      "sections": [
        "Portada",
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "http://hdl.handle.net/1992/55970"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 5,
        "Portada": 5
      },
      "number": 5,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 228,
      "citation": "Licklider JCR. Man-computer symbiosis. IRE Trans Hum Factors Electron. 1960;HFE-1:4-11.",
      "sections": [
        "Portada"
      ],
      "urls": [
        "https://groups.csail.mit.edu/medg/people/psz/Licklider"
      ],
      "pageReferences": {
        "Portada": 6
      },
      "number": 6,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 8,
      "citation": "Dellermann D, Ebel P, Söllner M, Leimeister JM. Hybrid Intelligence. Bus Inf Syst Eng. 2019;61(5):637-643. doi:10.1007/s12599-019-00595-2.",
      "sections": [
        "Portada"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1007/s12599-019-00595-2"
      ],
      "pageReferences": {
        "Portada": 7
      },
      "number": 7,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 229,
      "citation": "Akata Z, Balliet D, de Rijke M, Dignum F, Dignum V, Eiben G, et al. A research agenda for hybrid intelligence: augmenting human intellect with collaborative, adaptive, responsible, and explainable artificial intelligence. Computer. 2020;53(8):18-28. doi:10.1109/MC.2020.2996587.",
      "sections": [
        "Portada"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1109/MC.2020.2996587",
        "https://www.ai.rug.nl/~verheij/publications/computer2020.htm"
      ],
      "pageReferences": {
        "Portada": 8
      },
      "number": 8,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 230,
      "citation": "Vaccaro M, Almaatouq A, Malone T. When combinations of humans and AI are useful: a systematic review and meta-analysis. Nat Hum Behav. 2024;8(12):2293-2303. doi:10.1038/s41562-024-02024-1.",
      "sections": [
        "Portada"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41562-024-02024-1"
      ],
      "pageReferences": {
        "Portada": 9
      },
      "number": 9,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 6,
      "citation": "Pérez Ríos JJ. Aburrá desconocido: una mirada sobre los pobladores prehispánicos del Valle de Aburrá: multimedia [trabajo de grado en Internet]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2007 [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://co.antropotesis.alterum.info/acervo/aburra-desconocido-una-mirada-sobre-los-pobladores-prehispanicos-del-valle-de-aburra-multimedia-recurso-electronico/",
      "sections": [
        "Portada",
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://co.antropotesis.alterum.info/acervo/aburra-desconocido-una-mirada-sobre-los-pobladores-prehispanicos-del-valle-de-aburra-multimedia-recurso-electronico/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Portada": 10,
        "Introducción": 10
      },
      "number": 10,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 7,
      "citation": "Proyecto AD. Créditos originales: contrato 030 de 2007 del Área Metropolitana del Valle de Aburrá; trabajo de grado de Julián de Jesús Pérez Ríos; diseño de Jorge Fidel Castro. Medellín; 2007.",
      "sections": [
        "Portada",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Portada": 11,
        "Introducción": 11
      },
      "number": 11,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 213,
      "citation": "Orrego Arismendi JC, Aceituno Bocanegra FJ, Piazzini Suárez CE, Bolívar Rojas EE, Sánchez Betancur EA, Rosique Gracia J, et al. Antropólogos, maestros e investigadores: 50 años del departamento de Antropología de la Universidad de Antioquia. Medellín: Universidad de Antioquia; 2016.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://hdl.handle.net/10495/9397"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 12
      },
      "number": 12,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 215,
      "citation": "Universidad de Antioquia, Departamento de Antropología. Profesores y grupos de trabajo: Antropología UdeA [Internet]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2021 [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://view.genially.com/610333c104ef740d704bae46"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 13
      },
      "number": 13,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 214,
      "citation": "Muñoz Ortiz LD, Barrera Valencia D. El programa regionalizado de Antropología de la Universidad de Antioquia: una experiencia académica de encuentro con el otro. Bol Antropol. 2017;32(53):232-254. doi:10.17533/udea.boan.v32n53a13.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.v32n53a13"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 14
      },
      "number": 14,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 216,
      "citation": "American Anthropological Association. What is anthropology? [Internet]. Arlington: AAA; [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://americananthro.org/practice-teach/what-is-anthropology/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 15
      },
      "number": 15,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 217,
      "citation": "Society for American Archaeology. What is archaeology? [Internet]. Washington (DC): SAA; [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://www.saa.org/Member/SAAMember/About-Archaeology/What-is-Archaeology.aspx"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 16
      },
      "number": 16,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 218,
      "citation": "Universidad Complutense de Madrid. Departamento de Prehistoria, Historia Antigua y Arqueología: organización [Internet]. Madrid: UCM; [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://www.ucm.es/preharq/organizacion"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 17
      },
      "number": 17,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 221,
      "citation": "Geertz C. Thick description: toward an interpretive theory of culture. En: The interpretation of cultures: selected essays. New York: Basic Books; 1973. p. 3-30.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://hci.stanford.edu/courses/cs376/private/readings/geertz_thick_description.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 18
      },
      "number": 18,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 219,
      "citation": "Boas F. The limitations of the comparative method of anthropology. Science. 1896;4(103):901-908. doi:10.1126/science.4.103.901.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://www.anthrobase.com/Browse/home/hst/cache/bocomp.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 19
      },
      "number": 19,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 156,
      "citation": "Sardella JB. Relación del descubrimiento de las provincias de Antiochia por Jorge Robledo [relato de 1541]. Pasaje reproducido y adaptado en: Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):41-43 [citado 2026 oct 1]. Disponible en: https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf",
      "sections": [
        "Simbolismo",
        "Condiciones para habitar: recursos animales",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf#page=41"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 20,
        "Introducción": 20
      },
      "number": 20,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 220,
      "citation": "Tylor EB. Primitive culture: researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom. Vol. 1. London: John Murray; 1871. p. 1.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://darwin-online.org.uk/converted/pdf/1871_Tylor_PrimitiveCulture_CUL-DAR.LIB.635.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 21
      },
      "number": 21,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 222,
      "citation": "Martín Barbero J. Una cátedra para meter país en la universidad. Nexus. 2021;(30):e20411837. p. 7. doi:10.25100/n.v0i30.11837. Discurso pronunciado el 30 de agosto de 2012; publicación electrónica el 3 de marzo de 2022.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://nexus.univalle.edu.co/index.php/nexus/article/view/11837"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 22
      },
      "number": 22,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 223,
      "citation": "Martín-Barbero J. Globalización y multiculturalidad. Comunicación. 2022;(47):114-126. doi:10.18566/comunica.n47.a07. Reedición de un texto publicado originalmente en 1998.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.18566/comunica.n47.a07"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 23
      },
      "number": 23,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 9,
      "citation": "Reimer PJ, Austin WEN, Bard E, et al. The IntCal20 Northern Hemisphere radiocarbon age calibration curve (0-55 cal kBP). Radiocarbon. 2020;62(4):725-757. doi:10.1017/rdc.2020.41.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1017/RDC.2020.41"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 24
      },
      "number": 24,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 10,
      "citation": "Corporación SIPAH. Museo Comunitario Virtual Graciliano Arcila Vélez [Internet]. Itagüí: Corporación SIPAH; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://corporacionsipah.org/museo-virtual-comunitario-gav/",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://corporacionsipah.org/museo-virtual-comunitario-gav/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 25
      },
      "number": 25,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 13,
      "citation": "Botero Páez S, Druc IC, Brooks WE, Montoya Granda E. Arcilla y cultura: nuevos y viejos datos sobre la cerámica prehispánica en la cuenca alta de la quebrada Piedras Blancas (Antioquia-Colombia). Bol Antropol. 2017;32(54):224-251. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a10.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.v32n54a10"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 26
      },
      "number": 26,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 76,
      "citation": "Cardona Velásquez LC. Prospección arqueológica en el cerro Pan de Azúcar, área periurbana de la ciudad de Medellín, Colombia. Bol Antropol. 2002;16(33):54-76 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/search/search?query=Prospecci%C3%B3n%20arqueol%C3%B3gica%20en%20el%20cerro%20Pan%20de%20Az%C3%BAcar",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/search/search?query=Prospecci%C3%B3n%20arqueol%C3%B3gica%20en%20el%20cerro%20Pan%20de%20Az%C3%BAcar"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 27
      },
      "number": 27,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 11,
      "citation": "Godoy-Toro A, Loaiza-Usuga JC, Monsalve-Marín C, et al. Ancient anthropogenic soils and activity areas of the Colombian Andean region: A geoarchaeological approach. Geoarchaeology. 2022;37(1):120-147. doi:10.1002/gea.21876.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1002/gea.21876"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 28
      },
      "number": 28,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 78,
      "citation": "Santos Vecino G. El Volador: las viviendas de los muertos. Bol Antropol. 1995;9(25):11-48. doi:10.17533/udea.boan.343758.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.343758"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 29
      },
      "number": 29,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 12,
      "citation": "Acevedo Zapata JL. Aldea y sistema de canales del siglo III d. C. en el Valle de Aburrá: Plan de Manejo Arqueológico El Ranchito. Medellín: Predios del Sur SA; 2003. Informe de investigación. Consulta indirecta en Botero Páez y Gómez Londoño (2010); el enlace previamente atribuido a este informe correspondía a Historia de mi barrio, Itagüí 2023.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 30
      },
      "number": 30,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 77,
      "citation": "Aristizábal Espinosa P. Los Aburráes: tras los rastros de nuestros ancestros. Una aproximación desde la arqueología. 1a ed. Medellín: Alcaldía de Medellín, Secretaría de Cultura Ciudadana; 2015. ISBN: 9789588845340. Inventario de Guayabal: p. 34-37. Copia digital consultada en Scribd; el colofón indica primera edición de abril de 2015, frente a 2014 en la ficha de Google Books.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Introducción",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://es.scribd.com/document/438441527/Libro-Los-Aburraes-PDF-pdf",
        "https://books.google.com/books/about/Los_aburr%C3%A1es.html?id=TRYk0AEACAAJ"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 31
      },
      "number": 31,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true,
      "aliases": [
        160
      ]
    },
    {
      "id": 14,
      "citation": "Obregón Cardona M. Lugares de habitación prehispánicos en el Valle de Aburrá: grupos domésticos, prácticas y diferencias sociales. Bol Antropol. 2017;32(54):192-223. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a09. Disponible en: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/328615",
      "sections": [
        "La extensión del espacio",
        "Línea de tiempo",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/328615"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 32,
        "Introducción": 32
      },
      "number": 32,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 188,
      "citation": "Feinman GM, Cervantes Quequezana G, Green A, Lawrence D, Munson J, Ortman S, et al. Assessing grand narratives of economic inequality across time. Proc Natl Acad Sci U S A. 2025;122(16):e2400698121. doi:10.1073/pnas.2400698121.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1073/pnas.2400698121",
        "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40228119/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 33
      },
      "number": 33,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 191,
      "citation": "Botero Páez S, Gómez Londoño L. Arqueología de lo doméstico en Colombia. Bol Antropol. 2010;24(41):242-282. Disponible en: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/7979",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/7979"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 34
      },
      "number": 34,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 155,
      "citation": "Proyecto AD. Observaciones de campo e interpretación histórica y arqueológica de los caminos del Quitasol y de los muros acompañantes del camino de Cieza [comunicaciones del autor y contenidos del proyecto]. 2026 sep 27 y oct 2. Incluye la hipótesis de una base indígena prehispánica y el razonamiento económico sobre atribuciones coloniales, republicanas y del siglo XX. Los documentos históricos específicos de ese argumento económico no fueron individualizados en esta revisión. Disponible en: https://proyectoad.org/htdocs/piedra_construcciones.html",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://proyectoad.org/htdocs/piedra_construcciones.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 35
      },
      "number": 35,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 79,
      "citation": "Botero Páez S. Elementos para leer un palimpsesto: indígenas, caminos, piedras, mulas y caballos en Colombia. Bol Antropol. 2006;20(37):265-287. doi:10.17533/udea.boan.6899.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "De cómo las piedras hablan",
        "Modificando el paisaje: base piedra",
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.6899"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 36
      },
      "number": 36,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 189,
      "citation": "Proyecto AD. La piedra y el funeral: evidencias de Envigado e interpretación del prestigio [Internet]. Proyecto AD; 2026 [citado 2026 oct 2]. Síntesis de Santos Vecino (2006, 2008 y 2011) y de las interpretaciones del proyecto. Las procedencias del Pacífico y del Ruiz–Tolima se presentan como propuestas por confirmar. Disponible en: https://proyectoad.org/htdocs/piedra_funeral.html",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://proyectoad.org/htdocs/piedra_funeral.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 37
      },
      "number": 37,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 190,
      "citation": "Proyecto AD. El cuerpo como símbolo: comparación y distribución de las vasijas antropomorfas femeninas [Internet]. Proyecto AD; 2026 [citado 2026 oct 2]. Hipótesis regional sustentada en el inventario y la comparación del proyecto; fuentes de base: Arcila Vélez (1969 y 1977), Piazzini Suárez (2015) y Uribe Villegas (2005). Disponible en: https://proyectoad.org/htdocs/cuerpo.html",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://proyectoad.org/htdocs/cuerpo.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 38
      },
      "number": 38,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 224,
      "citation": "Montoya Guzmán JD, González Jaramillo JM, transcriptores. Visita a la provincia de Antioquia por Francisco de Herrera Campuzano, 1614-1616. Medellín: Universidad Nacional de Colombia; 2010. (Colección Bicentenario de Antioquia). ISBN: 9789587280722.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://fondoeditorial.itm.edu.co/Bicentenario/Visita-a-la-provincia/detalle-libro.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 39
      },
      "number": 39,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 227,
      "citation": "Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):38-99 [citado 2026 oct 7]. Auto de resguardo del 2 de marzo de 1616: p. 44-47; comentario histórico: p. 51. La nota 4 remite a Crónica Municipal (1967), p. 103-104, e indica adaptación al español moderno.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf#page=44"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 40
      },
      "number": 40,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 225,
      "citation": "Albicentenario. Fundación de San Lorenzo de Aburrá y de otros siete pueblos de indios y resguardos en Antioquia (1615-1616) [Internet]. [sin fecha; citado 2026 oct 7]. Texto y continuación con notas 1-4.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://www.albicentenario.com/index_archivos/celebracion_colombiana198.html",
        "https://www.albicentenario.com/index_archivos/celebracion_colombiana199.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 41
      },
      "number": 41,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 226,
      "citation": "Piedrahita Echeverri J. Documentos y estudios para la historia de Medellín. Medellín: Concejo Municipal de Medellín; 1975. p. 121. Auto de Francisco Herrera Campuzano del 2 de marzo de 1616; citado por Albicentenario, nota 2.",
      "sections": [
        "Introducción"
      ],
      "urls": [
        "https://www.albicentenario.com/index_archivos/celebracion_colombiana199.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introducción": 42
      },
      "number": 42,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 16,
      "citation": "Proyecto AD. Paisajes, cascadas y panorámicas del Valle de Aburrá [fotografías]. Archivo fotográfico del proyecto; 2007. Las seis fotografías de la galería, incluida la panorámica de Bello, Copacabana y Girardota, corresponden a 2007, según confirmación del propietario el 20 de septiembre de 2026.",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 43
      },
      "number": 43,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 137,
      "citation": "Organización de las Naciones Unidas para la Agricultura y la Alimentación; Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura. Mapa de suelos del mundo 1:5 000 000. Vol. IV, América del Sur [Internet]. París: UNESCO; 1971 [citado 2026 sep 17]. p. 43-44. Disponible en: https://www.fao.org/docrep/019/as361s/as361s.pdf",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://www.fao.org/docrep/019/as361s/as361s.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 44
      },
      "number": 44,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 138,
      "citation": "Gómez J, Núñez-Tello A, Mateus-Zabala D, Alcárcel-Gutiérrez FA, Lasso-Muñoz RM, Marín-Rincón E, et al. Physiographic and geological setting of the Colombian territory. En: Gómez J, Mateus-Zabala D, editores. The geology of Colombia. Vol. 1, Proterozoic–Paleozoic. Bogotá: Servicio Geológico Colombiano; 2020. p. 1-16. doi:10.32685/pub.esp.35.2019.01.",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.32685/pub.esp.35.2019.01"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 45
      },
      "number": 45,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 139,
      "citation": "Gobernación de Antioquia. Plan departamental de gestión del riesgo de desastres [Internet]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [fecha desconocida] [citado 2026 sep 17]. Cap. II, apartados 2.1-2.2.1. Disponible en: https://www.antioquia.gov.co/images/PDF2/Dapard/2020/03-marzo/pdgrd-antioquia-2018.pdf",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://www.antioquia.gov.co/images/PDF2/Dapard/2020/03-marzo/pdgrd-antioquia-2018.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 46
      },
      "number": 46,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 20,
      "citation": "Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Plan de gestión 2024-2027 [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2024 [citado 2026 sep 17]. p. 137-139, 144. Disponible en: https://www.metropol.gov.co/area/SiteAssets/Paginas/planeacion-estrategica/plan-de-gestion/PlanGestion_2024-2027_VF.pdf",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://www.metropol.gov.co/area/SiteAssets/Paginas/planeacion-estrategica/plan-de-gestion/PlanGestion_2024-2027_VF.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 47
      },
      "number": 47,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 140,
      "citation": "Área Metropolitana del Valle de Aburrá. RedRío [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; [fecha desconocida] [citado 2026 sep 19]. Disponible en: https://www.metropol.gov.co/area-metropolitana/Pages/Agua/Sidebar/Redrio.aspx",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://www.metropol.gov.co/area-metropolitana/Pages/Agua/Sidebar/Redrio.aspx"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 48
      },
      "number": 48,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 141,
      "citation": "Muñoz-Arroyave E, Pineda-Gómez H. La expansión del proyecto Medellín: implicaciones territoriales para el Valle de San Nicolás y el Cauca Medio (Colombia). Ciudad y Territorio Estudios Territoriales. 2023;55(218):1155-76. doi:10.37230/CyTET.2023.218.9.",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.37230/CyTET.2023.218.9"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 49
      },
      "number": 49,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 142,
      "citation": "HydroSHEDS. HydroSHEDS core data, versión 1.1: modelo digital de elevación con vacíos rellenados, 15 segundos de arco, América del Sur y América del Norte y Central [conjunto de datos en Internet]. HydroSHEDS; [fecha desconocida] [citado 2026 sep 18]. Disponible en: https://www.hydrosheds.org/hydrosheds-core-downloads",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://www.hydrosheds.org/hydrosheds-core-downloads"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 50
      },
      "number": 50,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 143,
      "citation": "HydroSHEDS. HydroRIVERS, versión 1.0: América del Sur [conjunto de datos en Internet]. HydroSHEDS; [fecha desconocida] [citado 2026 sep 18]. Disponible en: https://www.hydrosheds.org/products/hydrorivers",
      "sections": [
        "La extensión del espacio",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.hydrosheds.org/products/hydrorivers"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 51
      },
      "number": 51,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 144,
      "citation": "Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional 2025: capa Departamento [conjunto de datos en Internet]. Bogotá: DANE; 2025 [citado 2026 sep 18]. Disponible en: https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/MapServer/319",
      "sections": [
        "La extensión del espacio",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/MapServer/319"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 52
      },
      "number": 52,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 145,
      "citation": "Área Metropolitana del Valle de Aburrá. División política: capa Valle de Aburrá, extensión espacial en EPSG:3116 [servicio cartográfico en Internet]. Medellín: AMVA; [fecha desconocida] [citado 2026 sep 18]. Disponible en: https://sim.metropol.gov.co/arcgis/rest/services/Division_Politica/Division_Politica/MapServer/2",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://sim.metropol.gov.co/arcgis/rest/services/Division_Politica/Division_Politica/MapServer/2"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 53
      },
      "number": 53,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 41,
      "citation": "Vélez Escobar N. El pueblo aburrá de Guayabal en 1541. Bol Antropol. 1999;13(30):221-240. doi:10.17533/udea.boan.337539. Disponible en: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/337539/20792655/166807",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/337539/20792655/166807"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 54
      },
      "number": 54,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 146,
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 55
      },
      "citation": "Cuevas Arenas H, Castañeda AF. Un acercamiento de la configuración de los pueblos de indios de la provincia de Antioquia colonial. En: Freire Tigreros ME, Restrepo Rodríguez D, compiladoras. Comunidades epistemológicas: investigando la actualidad desde diversas disciplinas. Tomo I [Internet]. Cali: Universidad Santiago de Cali; 2019 [citado 2026 sep 19]. p. 131–154. Disponible en: https://libros.usc.edu.co/index.php/usc/catalog/download/255/328/5149?inline=1",
      "urls": [
        "https://libros.usc.edu.co/index.php/usc/catalog/download/255/328/5149?inline=1"
      ],
      "number": 55,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 147,
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 56
      },
      "citation": "Caicedo LJ. IV centenario de la fundación de San Lorenzo de Aburrá y de otros siete pueblos de indios en Antioquia, 1616–2016 [Internet]. Envigado: Corporación Otraparte; 2015 sep 3 [citado 2026 sep 19]. Disponible en: https://www.otraparte.org/agenda-cultural/ciencia/san-lorenzo-aburra/",
      "urls": [
        "https://www.otraparte.org/agenda-cultural/ciencia/san-lorenzo-aburra/"
      ],
      "number": 56,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 148,
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 57
      },
      "citation": "Jiménez Meneses O. Devoción, fiesta y poblamiento en las fronteras del Nuevo Reino de Granada, 1650–1800. Diálogos Rev Electr Hist. 2017;18(2):36–58. doi:10.15517/dre.v18i2.25856. Disponible en: https://www.scielo.sa.cr/scielo.php?lng=en&nrm=iso&pid=S1409-469X2017000200036&script=sci_arttext&tlng=es",
      "urls": [
        "https://www.scielo.sa.cr/scielo.php?lng=en&nrm=iso&pid=S1409-469X2017000200036&script=sci_arttext&tlng=es"
      ],
      "number": 57,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 149,
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 58
      },
      "citation": "Ramirez Bacca R, Londoño-Uriza EA. Colonización y poblamiento en Antioquia (Colombia), 1850–1890. Los casos de Titiribí, Concordia y Jericó. Hist Caribe. 2024;19(45):105–146. doi:10.15648/hc.45.2024.4090. Disponible en: https://revistas.uniatlantico.edu.co/index.php/Historia_Caribe/article/view/4090?articlesBySimilarityPage=3",
      "urls": [
        "https://revistas.uniatlantico.edu.co/index.php/Historia_Caribe/article/view/4090?articlesBySimilarityPage=3"
      ],
      "number": 58,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 150,
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 59
      },
      "citation": "European Space Agency. Copernicus DEM: global and European digital elevation model [conjunto de datos en Internet]. [Lugar desconocido]: ESA; [fecha desconocida] [citado 2026 sep 19]. Instancia GLO-30 Public, distribución AWS de la entrega 2021. Disponible en: https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/. doi:10.5270/ESA-c5d3d65. Descripción y condiciones: https://dataspace.copernicus.eu/explore-data/data-collections/copernicus-contributing-missions/collections-description/COP-DEM",
      "urls": [
        "https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/",
        "https://dataspace.copernicus.eu/explore-data/data-collections/copernicus-contributing-missions/collections-description/COP-DEM"
      ],
      "number": 59,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 151,
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 60
      },
      "citation": "Gobernación de Antioquia. Mapas base: cuerpos de agua, drenaje doble y drenaje sencillo [servicio geográfico en Internet]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [fecha desconocida] [citado 2026 sep 19]. Capas 6, 7 y 8. Disponible en: https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer",
      "urls": [
        "https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer"
      ],
      "number": 60,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 22,
      "citation": "Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional, versión 2025: Zona Urbana [conjunto de datos en Internet]. Bogotá: DANE; 2025 [citado 2026 sep 19]. Capa 305. Disponible en: https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/FeatureServer/305",
      "sections": [
        "La extensión del espacio",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/FeatureServer/305"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 61
      },
      "number": 61,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 152,
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 62
      },
      "citation": "Otero de Santos H. Áreas de potencial arqueológico en el municipio de Envigado [Internet]. Envigado: Municipio de Envigado, Secretaría de Planeación; 2007 [citado 2026 sep 20]. Disponible en: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/3.InformeFinalArqueologiaPOT.pdf",
      "urls": [
        "https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/3.InformeFinalArqueologiaPOT.pdf"
      ],
      "number": 62,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 153,
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 63
      },
      "citation": "Instituto Colombiano de Antropología e Historia. Programa de Arqueología Preventiva [Internet]. Bogotá: ICANH; [citado 2026 sep 20]. Disponible en: https://www.icanh.gov.co/transparencia-acceso-informacion-publica/tramites/programa-de-arqueologia-preventiva",
      "urls": [
        "https://www.icanh.gov.co/transparencia-acceso-informacion-publica/tramites/programa-de-arqueologia-preventiva"
      ],
      "number": 63,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 29,
      "citation": "Proyecto AD. Panorámica de la mancha urbana de Bello, Copacabana y Girardota [fotografía]. Archivo del proyecto; 2007. Año confirmado por el propietario el 20 de septiembre de 2026.",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 64
      },
      "number": 64,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 30,
      "citation": "Delgado M. Sinopsis de la arqueología y la bioantropología del poblamiento temprano del noroccidente de Sudamérica. Rev Colomb Antropol. 2017;53(1):213-239. Disponible en: https://revistas.icanh.gov.co/index.php/rca/article/download/9/8/15",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.icanh.gov.co/index.php/rca/article/download/9/8/15"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 65
      },
      "number": 65,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 32,
      "citation": "Bermúdez Restrepo MA. Los grupos portadores del estilo cerámico tardío en el centro del departamento de Antioquia. Bol Antropol. 1997;11(27):187-201. Disponible en: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/338724/20793783",
      "sections": [
        "La extensión del espacio",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/338724/20793783"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 66
      },
      "number": 66,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 154,
      "sections": [
        "La extensión del espacio",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 67
      },
      "citation": "European Space Agency. Copernicus DEM: global and European digital elevation model, GLO-90 [conjunto de datos en Internet]. ESA; [fecha desconocida] [citado 2026 sep 19]. Distribución AWS de la entrega 2021. doi:10.5270/ESA-c5d3d65. Disponible en: https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/",
      "urls": [
        "https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/"
      ],
      "number": 67,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 40,
      "citation": "Museo del Oro. Museo del Oro Quimbaya y Jardín arqueobotánico: un legado milenario en el corazón del Eje Cafetero. Bol Mus Oro. 2024;(62):159-164. Disponible en: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/download/22358/22430/43990",
      "sections": [
        "La extensión del espacio"
      ],
      "urls": [
        "https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/download/22358/22430/43990"
      ],
      "pageReferences": {
        "La extensión del espacio": 68
      },
      "number": 68,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 55,
      "citation": "Saltré F, Chadœuf J, Higham T, Ochocki M, Block S, Bunney E, et al. Environmental conditions associated with initial northern expansion of anatomically modern humans. Nat Commun. 2024;15(1):4364. doi:10.1038/s41467-024-48762-8.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41467-024-48762-8"
      ],
      "number": 69,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 237,
      "citation": "Praetorius SK, Alder JR, Condron A, Mix AC, Walczak MH. Ice and ocean constraints on early human migrations into North America along the Pacific coast. Proc Natl Acad Sci USA. 2023;120(7):e2208738120. doi:10.1073/pnas.2208738120.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1073/pnas.2208738120"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 70,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 238,
      "citation": "Clark J, Carlson AE, Reyes AV, Carlson ECB, Guillaume L, Milne GA, et al. The age of the opening of the Ice-Free Corridor and implications for the peopling of the Americas. Proc Natl Acad Sci U S A. 2022;119(14):e2118558119. doi:10.1073/pnas.2118558119.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1073/pnas.2118558119",
        "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9168949/"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 71,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 57,
      "citation": "Natural Earth. Admin 0 – Countries, 1:110m [conjunto de datos cartográficos]. Natural Earth; [fecha desconocida]. Dominio público. [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.naturalearthdata.com/downloads/110m-cultural-vectors/110m-admin-0-countries/",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.naturalearthdata.com/downloads/110m-cultural-vectors/110m-admin-0-countries/"
      ],
      "number": 72,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 43,
      "citation": "Mithen S. Arqueología de la mente: orígenes del arte, de la religión y de la ciencia. Barcelona: Crítica; 1998. 333 p [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.casadellibro.com/libro-arqueologia-de-la-mente/9788474239034/624553",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.casadellibro.com/libro-arqueologia-de-la-mente/9788474239034/624553"
      ],
      "number": 73,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 44,
      "citation": "Bergström A, Stringer C, Hajdinjak M, Scerri EML, Skoglund P. Origins of modern human ancestry. Nature. 2021;590(7845):229-237. doi:10.1038/s41586-021-03244-5.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-021-03244-5"
      ],
      "number": 74,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 45,
      "citation": "Daver G, Guy F, Mackaye HT, et al. Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad. Nature. 2022;609(7925):94-100. doi:10.1038/s41586-022-04901-z.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-022-04901-z"
      ],
      "number": 75,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 46,
      "citation": "Harmand S, Lewis JE, Feibel CS, et al. 3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya. Nature. 2015;521(7552):310-315. doi:10.1038/nature14464.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/nature14464"
      ],
      "number": 76,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 47,
      "citation": "Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, et al. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia. Science. 2015;347(6228):1352-1355. doi:10.1126/science.aaa1343.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.aaa1343"
      ],
      "number": 77,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 48,
      "citation": "Meyer M, Arsuaga JL, de Filippo C, et al. Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins. Nature. 2016;531(7595):504-507. doi:10.1038/nature17405.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/nature17405"
      ],
      "number": 78,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 49,
      "citation": "Richter D, Grün R, Joannes-Boyau R, et al. The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age. Nature. 2017;546(7657):293-296. doi:10.1038/nature22335.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/nature22335"
      ],
      "number": 79,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 50,
      "citation": "Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, et al. Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago. Nature. 2017;547(7663):306-310. doi:10.1038/nature22968.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/nature22968"
      ],
      "number": 80,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 51,
      "citation": "Hublin JJ, Sirakov N, Aldeias V, et al. Initial Upper Palaeolithic Homo sapiens from Bacho Kiro Cave, Bulgaria. Nature. 2020;581(7808):299-302. doi:10.1038/s41586-020-2259-z.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-020-2259-z"
      ],
      "number": 81,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 52,
      "citation": "Holliday VT, Windingstad JD, Bright J, Phillips BG, Butler JB, Breslawski R, Bowman JE. Paleolake geochronology supports Last Glacial Maximum (LGM) age for human tracks at White Sands, New Mexico. Sci Adv. 2025;11(25):eadv4951. doi:10.1126/sciadv.adv4951.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/sciadv.adv4951"
      ],
      "number": 82,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 53,
      "citation": "Davis LG, Madsen DB, Becerra-Valdivia L, Higham T, Sisson DA, Skinner SM, et al. Late Upper Paleolithic occupation at Cooper’s Ferry, Idaho, USA, circa 16,000 years ago. Science. 2019;365(6456):891-897. doi:10.1126/science.aax9830.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.aax9830"
      ],
      "number": 83,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 54,
      "citation": "Halligan JJ, Waters MR, Perrotti A, Owens IJ, Feinberg JM, Bourne MD, et al. Pre-Clovis occupation 14,550 years ago at the Page-Ladson site, Florida, and the peopling of the Americas. Sci Adv. 2016;2(5):e1600375. doi:10.1126/sciadv.1600375.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/sciadv.1600375"
      ],
      "number": 84,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 231,
      "citation": "Morcote-Ríos G, Aceituno FJ, Iriarte J, Robinson M, Chaparro-Cárdenas JL. Colonisation and early peopling of the Colombian Amazon during the Late Pleistocene and the Early Holocene: New evidence from La Serranía La Lindosa. Quat Int. 2021;578:5-19. doi:10.1016/j.quaint.2020.04.026.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.quaint.2020.04.026"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 85,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 239,
      "citation": "Ardelean CF, et al. Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum. Nature. 2020;584(7819):87-92. doi:10.1038/s41586-020-2509-0.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-020-2509-0"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 86,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 240,
      "citation": "Michigan State University, Department of Anthropology. Early Chiquihuite Cave “artifacts” are likely natural in origin. 1 de noviembre de 2021.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://anthropology.msu.edu/2021/11/01/early-chiquihuite-cave-artifacts-are-likely-natural-in-origin/"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 87,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 232,
      "citation": "Pansani TR, Pobiner B, Gueriau P, et al. Evidence of artefacts made of giant sloth bones in central Brazil around the last glacial maximum. Proc R Soc B. 2023;290(2002):20230316. doi:10.1098/rspb.2023.0316.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1098/rspb.2023.0316"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 88,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 233,
      "citation": "Dillehay TD, Goodbred S, Pino M, et al. Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru. Science Advances. 2017;3(5):e1602778. doi:10.1126/sciadv.1602778.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/sciadv.1602778"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 89,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 235,
      "citation": "Surovell TA, Méndez C, García JL, Lüthgens C, Thompson JM, Latorre C. A mid-Holocene age for Monte Verde challenges the timeline of human colonization of South America. Science. 2026;391(6791):1283-1288. doi:10.1126/science.adw9217.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.adw9217"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 90,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 236,
      "citation": "Dillehay TD, Pino M, Lara LE, et al. Archaeological and Geological Evidence at Monte Verde II, Chile, Supports a Human Occupation at ∼14,500 Years Ago. PaleoAmerica. 2026;12(2):132-143. Publicado en línea el 19 de agosto. doi:10.1080/20555563.2026.2699017.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1080/20555563.2026.2699017"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 91,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 234,
      "citation": "Politis GG, Gutiérrez MA, Rafuse DJ, Blasi A. The Arrival of Homo sapiens into the Southern Cone at 14,000 Years Ago. PLoS ONE. 2016;11(9):e0162870. doi:10.1371/journal.pone.0162870.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1371/journal.pone.0162870"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 92,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 58,
      "citation": "Santos Vecino G, Monsalve Marín CA, Correa Salas LV. Alteration of tropical forest vegetation from the Pleistocene-Holocene transition and plant cultivation from the end of early Holocene through middle Holocene in Northwest Colombia. Quat Int. 2015;363:28-42. doi:10.1016/j.quaint.2014.09.018.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.quaint.2014.09.018"
      ],
      "number": 93,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: la-morena"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 59,
      "citation": "Valencia-Giraldo YP, Escobar-Arenas LC, Mendoza-Ramírez J, Delgado-Sierra D, Cárdenas-Rozo AL. Review of fossiliferous localities at Antioquia department, Colombia. Bol Cienc Tierra. 2016;(40):46-54. doi:10.15446/rbct.n40.53748.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/rbct.n40.53748"
      ],
      "number": 94,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7720"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 60,
      "citation": "Boivin NL, Zeder MA, Fuller DQ, Crowther A, Larson G, Erlandson JM, et al. Ecological consequences of human niche construction: examining long-term anthropogenic shaping of global species distributions. Proc Natl Acad Sci U S A. 2016;113(23):6388-6396. doi:10.1073/pnas.1525200113.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1073/pnas.1525200113"
      ],
      "number": 95,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7720"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 244,
      "citation": "U.S. Geological Survey. Volcanoes: Principal Types of Volcanoes [Internet]. [consultado 8 de octubre de 2026].",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://pubs.usgs.gov/gip/volc/types.html"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 96,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      }
    },
    {
      "id": 245,
      "citation": "Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Nevado del Ruiz [perfil del volcán en Internet]. [consultado 8 de octubre de 2026].",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=351020"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 97,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      }
    },
    {
      "id": 246,
      "citation": "Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Santa Isabel [perfil del volcán en Internet]. [consultado 8 de octubre de 2026].",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=351021"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 98,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      }
    },
    {
      "id": 247,
      "citation": "Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Nevado del Tolima [perfil del volcán en Internet]. [consultado 8 de octubre de 2026].",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=351030"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 99,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      }
    },
    {
      "id": 61,
      "citation": "U.S. Geological Survey. Ashfall is the most widespread and frequent volcanic hazard [Internet]. Reston (VA): USGS; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.usgs.gov/programs/VHP/ashfall-most-widespread-and-frequent-volcanic-hazard",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.usgs.gov/programs/VHP/ashfall-most-widespread-and-frequent-volcanic-hazard"
      ],
      "number": 100,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 62,
      "citation": "Aristizábal E, Yokota S. Evolución geomorfológica del Valle de Aburrá y sus implicaciones en la ocurrencia de movimientos en masa. Bol Cienc Tierra. 2008;(24):5-18 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://revistas.unal.edu.co/index.php/rbct/article/view/9268",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.unal.edu.co/index.php/rbct/article/view/9268"
      ],
      "number": 101,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 63,
      "citation": "Pérez Echavarría N, Jaramillo Jaramillo DF, Ruíz Villadiego OS, Parra Sánchez LN. Caracterización de un Andisol de la cuenca alta de la quebrada Santa Elena, Oriente Antioqueño, Colombia. Rev Fac Cienc. 2017;6(1):24-38. doi:10.15446/rev.fac.cienc.v6n1.60628.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/rev.fac.cienc.v6n1.60628"
      ],
      "number": 102,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 64,
      "citation": "Restrepo Correa A. Problemas y potencial ecológico del componente polínico en excavaciones arqueológicas. Bol Antropol. 2009;23(40):259-278. doi:10.17533/udea.boan.6483.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.6483"
      ],
      "number": 103,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-4810"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 65,
      "citation": "Trigger BG. A history of archaeological thought. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press; 2006. doi:10.1017/CBO9780511813016.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1017/CBO9780511813016"
      ],
      "number": 104,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: la-morena-funeraria"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 66,
      "citation": "Alcaldía de Medellín. Corregimiento Santa Elena de Medellín [Internet]. Medellín: Distrito Especial de Ciencia, Tecnología e Innovación de Medellín; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.medellin.gov.co/es/corregimientos/gerencia/santa-elena/",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.medellin.gov.co/es/corregimientos/gerencia/santa-elena/"
      ],
      "number": 105,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-3000"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 67,
      "citation": "Museo Nacional de Colombia, Universidad de Antioquia. El Marrón-Inciso de Antioquia: una población prehispánica representada por el estilo cerámico Marrón-Inciso. Bogotá: Editorial Escala; 1993 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.udea.edu.co/wps/portal/udea/web/inicio/cultura/museo-universitario/acerca-museo/publicaciones",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.udea.edu.co/wps/portal/udea/web/inicio/cultura/museo-universitario/acerca-museo/publicaciones"
      ],
      "number": 106,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2910"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 68,
      "citation": "Bennett WC. Archeological regions of Colombia: a ceramic survey. New Haven: Yale University Press; 1944. Yale University Publications in Anthropology; no. 30 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA04070271",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA04070271"
      ],
      "number": 107,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2910"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 69,
      "citation": "Bruhns KO. Stylistic affinities between the Quimbaya gold style and a little-known ceramic style of the Middle Cauca Valley, Colombia. Ñawpa Pacha. 1969-1970;7-8:65-83. doi:10.1179/naw.1969.7-8.1.006.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1179/naw.1969.7-8.1.006"
      ],
      "number": 108,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2910"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 70,
      "citation": "Botero Páez S. Gente antigua, Piedras Blancas, campos circundados. Vestigios arqueológicos en el altiplano de Santa Elena (Antioquia, Colombia). Bol Antropol. 1999;13(30):265-305. doi:10.17533/udea.boan.337542.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.337542"
      ],
      "number": 109,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2900"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 71,
      "citation": "Botero Páez S. Piedras Blancas: transformación y construcción del espacio. Investigación arqueológica en la cuenca alta de la quebrada Piedras Blancas. Informe de prospección. Bol Antropol. 1997;11(27):124-167. doi:10.17533/udea.boan.338722.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "De cómo las piedras hablan",
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.338722"
      ],
      "number": 110,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2900"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 72,
      "citation": "Inomata T. Lidar, space, and time in archaeology: promises and challenges. Annu Rev Anthropol. 2024;53(1):75-92. doi:10.1146/annurev-anthro-041222-093758.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1146/annurev-anthro-041222-093758"
      ],
      "number": 111,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2900"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 73,
      "citation": "Botero Páez S. Anotaciones al margen de la teoría y la práctica de una arqueología marginal y marginada, realizada sobre espacios geográficos invisibles. Estudio de caso: Antioquia (Colombia). Bol Antropol. 2008;22(39):207-249. doi:10.17533/udea.boan.6706.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.6706"
      ],
      "number": 112,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2550"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 74,
      "citation": "Castillo Espitia N, Aceituno Bocanegra FJ. El bosque domesticado, el bosque cultivado: un proceso milenario en el valle medio del río Porce en el noroccidente colombiano. Lat Am Antiq. 2006;17(4):561-578. doi:10.2307/25063072.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.2307/25063072"
      ],
      "number": 113,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2550"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 75,
      "citation": "Obregón Cardona M. De los tiestos a los textos: elementos para un análisis al respecto de las categorías clasificatorias de la cerámica arqueológica en Antioquia. Bol Antropol. 1999;13(30):166-178. doi:10.17533/udea.boan.337514.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.337514"
      ],
      "number": 114,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2550"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {
        "Simbolismo": 114
      }
    },
    {
      "id": 80,
      "citation": "Botero Páez S. Caminos ásperos y fragosos para los caballos: apuntes para la historia de los caminos en Antioquia. Medellín: CODI-CISH, Departamento de Antropología, Universidad de Antioquia; 2005. ISBN 958-655-851-7 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://redcol.minciencias.gov.co/Record/UDEA2_c7360903544c0bc4b35291caf523d8bb",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://redcol.minciencias.gov.co/Record/UDEA2_c7360903544c0bc4b35291caf523d8bb"
      ],
      "number": 115,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1790"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 81,
      "citation": "Botero Páez S. Vestigios de una red vial antigua en el valle del río Aburrá, Antioquia-Colombia-Suramérica. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá, CORANTIOQUIA, Universidad de Antioquia; 2008. 191 p. ISBN 978-958-44-4588-9.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [],
      "number": 116,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1790"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 82,
      "citation": "Montoya Agudelo S. DRMI Quitasol–La Holanda: diagnóstico arqueológico [Internet]. Medellín: CORANTIOQUIA; Politécnico Colombiano Jaime Isaza Cadavid; 2023 [citado 2026 sep 27]. p. 6, 22, 40–42. Síntesis consultada para los estudios de Ospina (1999), Botero (2007) y Aristizábal (2021); no se consultaron aquí los tres informes originales.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://www.corantioquia.gov.co/wp-content/uploads/2024/02/Anexo-9.-Diagnostico-Arqueologico-y-Cultural-DRMI-QLH-1.pdf",
        "https://es.scribd.com/document/1067404082/Anexo-9-Diagnostico-Arqueologico-y-Cultural-DRMI-QLH-1"
      ],
      "number": 117,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1790"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 83,
      "citation": "Santos Vecino G. Una tumba de cancel en el Valle de Aburrá: implicaciones ideológicas de la interacción interregional. En: Jaramillo E LG, compilador. Aguas arriba y aguas abajo: de la arqueología en las márgenes del río Cauca, curso medio. Bogotá: CESO, Ediciones Uniandes; 2008. p. 91-116 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://ediciones.uniandes.edu.co/gpd-aguas-arriba-y-aguas-abajo-de-la-arqueologia-en-las-margenes-del-rio-cauca-curso-medio-9789586953719-67f8621524cb0.html",
      "sections": [
        "Línea de tiempo",
        "De cómo las piedras hablan",
        "Más allá de la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://ediciones.uniandes.edu.co/gpd-aguas-arriba-y-aguas-abajo-de-la-arqueologia-en-las-margenes-del-rio-cauca-curso-medio-9789586953719-67f8621524cb0.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 118
      },
      "number": 118,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-escobero"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 168,
      "citation": "Pérez J, Proyecto AD. Prestigio, símbolos y pertenencia: hipótesis sobre Envigado, Guayabal y la exploración digital de los volantes de huso [texto del autor y comunicaciones personales]. 2026 oct 1.",
      "sections": [
        "Más allá de la piedra",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 119
      },
      "number": 119,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-escobero"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 84,
      "citation": "Instituto de Estudios Regionales (INER), Universidad de Antioquia. Acercamiento histórico y etnográfico preliminar a la manifestación cultural silletera en Santa Elena, corregimiento de Medellín. Medellín: Secretaría de Cultura Ciudadana, Municipio de Medellín; 2013 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.medellin.gov.co/es/documentos-fao/acercamiento-historico-y-etnografico-preliminar-a-la-manifestacion-cultural-silletera-en-santa-elena/",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.medellin.gov.co/es/documentos-fao/acercamiento-historico-y-etnografico-preliminar-a-la-manifestacion-cultural-silletera-en-santa-elena/"
      ],
      "number": 120,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-sal"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 85,
      "citation": "McKillop H, Sills EC. Earliest Ancient Maya salt production in southern Belize: excavations at Jay-yi Nah. Antiquity. 2025;99(403):187-202. doi:10.15184/aqy.2024.186.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15184/aqy.2024.186"
      ],
      "number": 121,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-sal"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 157,
      "citation": "Cieza de León P. Crónica del Perú. 1553. Capítulos XVII y XXXV. Extractos transcritos en: Pedro Cieza de León describe el camino entre Urabá – Antioquia – Valle de Aburrá y Arma en su Crónica del Perú de 1553. Albicentenario [Internet; consultado 2026 oct 8]. El pasaje sobre ropa de algodón corresponde al intercambio regional de los mercaderes de Mungia.",
      "sections": [
        "Simbolismo",
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.albicentenario.com/index_archivos/celebracion_colombiana210.html"
      ],
      "number": 122,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-sal"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 86,
      "citation": "Figueroa Cancino JD. Las primeras relaciones del Nuevo Reino de Granada revisitadas (1539-1550): autores y temas centrales. Historia y Sociedad. 2018;(34):125-145. doi:10.15446/hys.n34.66652.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/hys.n34.66652"
      ],
      "number": 123,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: ano-1541"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 87,
      "citation": "Vargas Manrique PJ. Representación de los actores socioculturales en las crónicas de indias de la «Conquista». Forma y Función. 2019;32(1):53-80. doi:10.15446/fyf.v32n1.77413.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/fyf.v32n1.77413"
      ],
      "number": 124,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: ano-1541"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 88,
      "citation": "Marreiros J, Pereira T, Iovita R. Controlled experiments in lithic technology and function. Archaeol Anthropol Sci. 2020;12(6):110. doi:10.1007/s12520-020-01059-5.",
      "sections": [
        "De cómo las piedras hablan",
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1007/s12520-020-01059-5"
      ],
      "number": 125,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 89,
      "citation": "Cristiani E, Zupancich A. Sandstone ground stone technology: a multi-level use wear and residue approach to investigate the function of pounding and grinding tools. J Archaeol Method Theory. 2021;28(2):704-735. doi:10.1007/s10816-020-09488-1.",
      "sections": [
        "De cómo las piedras hablan",
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1007/s10816-020-09488-1"
      ],
      "number": 126,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 90,
      "citation": "Martínez LE, Hernández HJ, et al. Identificación y caracterización del patrimonio rupestre asociado a las áreas naturales de la jurisdicción de Corantioquia. Medellín: Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia; 2006. Informe final.",
      "sections": [
        "De cómo las piedras hablan",
        "Petroglifos del Valle de Aburrá",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [],
      "aliases": [
        129
      ],
      "number": 127,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 91,
      "citation": "Rave Aristizábal MJ. Arquitectura prehispánica en el Valle de Aburrá. 1.ª ed. Bogotá: Editorial Universidad Nacional de Colombia; 2010. Ficha editorial [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-arquitectura-prehispyanica-en-el-valle-de-aburrya-9789587619317.html",
      "sections": [
        "De cómo las piedras hablan",
        "La Galana"
      ],
      "urls": [
        "https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-arquitectura-prehispyanica-en-el-valle-de-aburrya-9789587619317.html"
      ],
      "number": 128,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 92,
      "citation": "Alzate Franco N, Osorio Guzmán CJ. Aproximación a una contextualización histórica y cultural de los petroglifos del Valle de Aburrá [trabajo de grado en Internet]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2009 [citado 2026 oct 1]. 83 p. Disponible en: https://bibliotecadigital.udea.edu.co/handle/10495/16790",
      "sections": [
        "De cómo las piedras hablan",
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://bibliotecadigital.udea.edu.co/handle/10495/16790",
        "https://bibliotecadigital.udea.edu.co/bitstreams/230385b7-d8b0-4a51-a0f5-b8c3e460fcaf/download"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 129
      },
      "number": 129,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 93,
      "citation": "Inizan ML, Reduron-Ballinger M, Roche H, Tixier J. Technology and terminology of knapped stone. Nanterre: CREP; 1999.",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 130,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 96,
      "citation": "Ardila G, Politis G. Nuevos datos para un viejo problema: investigación y discusiones en torno del poblamiento de América del Sur. Bol Mus Oro. 1989;(23):3-45. Publicación digital [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://babel.banrepcultural.org/digital/api/collection/p17054coll9/id/18/download",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://babel.banrepcultural.org/digital/api/collection/p17054coll9/id/18/download"
      ],
      "number": 131,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 94,
      "citation": "Corporación GAIA. Ocupaciones tempranas en el Valle de Aburrá: sitio La Blanquita. Medellín: Fondo Mixto para la Promoción de la Cultura y las Artes de Antioquia; CORANTIOQUIA; 2002.",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 132,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 95,
      "citation": "Aceituno FJ, Loaiza N. The role of plants in the early human settlement of Northwest South America. Quat Int. 2015;363:20-27. doi:10.1016/j.quaint.2014.06.027.",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.quaint.2014.06.027"
      ],
      "number": 133,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 97,
      "citation": "Proyecto AD. Metate partido del barrio Sevilla y “Jardín de metates”, Medellín [fotografías]. Archivo fotográfico del proyecto; 2007 y fecha no precisada.",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 134,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 107,
      "citation": "Martínez LE. Petroglifos de Itagüí, Barbosa y Girardota [fotografías]. Archivo visual del proyecto original y CORANTIOQUIA; 1991, 1999 y 2006.",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 135
      },
      "number": 135,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 108,
      "citation": "Obregón M. Petroglifo de la vereda Buga, Barbosa [fotografía]. Archivo visual del proyecto original; 2003.",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 136
      },
      "number": 136,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 109,
      "citation": "Integral. Petroglifo de la vereda Buga, Barbosa [calco]. Archivo visual del proyecto original; 1997.",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 137
      },
      "number": 137,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 177,
      "citation": "Hensel S. Topology I: script [Internet]. München: Ludwig-Maximilians-Universität München; 2020 feb 12 [citado 2026 oct 1]. p. 17. Disponible en: https://www.mathematik.uni-muenchen.de/~hensel/teaching/19top/19-top-script.pdf",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://www.mathematik.uni-muenchen.de/~hensel/teaching/19top/19-top-script.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 138
      },
      "number": 138,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 178,
      "citation": "Hatcher A. Algebraic topology [Internet]. Cambridge: Cambridge University Press; 2002 [citado 2026 oct 1]. Sección 1.A, Graphs and free groups; p. 83-87. Disponible en: https://pi.math.cornell.edu/~hatcher/AT/ATch1.pdf",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://pi.math.cornell.edu/~hatcher/AT/ATch1.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 139
      },
      "number": 139,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 179,
      "citation": "López Alzate ER, Velásquez Castro AM. Aproximación al estudio iconográfico de las manifestaciones rupestres en el municipio de Támesis, Antioquia. Partes 1 y 2 [Internet]. Rupestreweb; 2014 [citado 2026 oct 1]. Disponible en: https://www.rupestreweb.info/iconografiatamesis.html",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://www.rupestreweb.info/iconografiatamesis.html",
        "https://www.rupestreweb.info/iconografiatamesis2.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 140
      },
      "number": 140,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 130,
      "citation": "Piazzini Suárez CE. Cambio social en la cuenca media del río Cauca, Colombia (3000-400 a. P.): una aproximación desde las iconografías arqueológicas. Bol Antropol. 2015;30(50):55-93. doi:10.17533/udea.boan.v30n50a03.",
      "sections": [
        "Simbolismo",
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.v30n50a03"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 141
      },
      "number": 141,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 180,
      "citation": "Historic England. Multi-light imaging: highlight-reflectance transformation imaging (H-RTI) for cultural heritage [Internet]. 2nd ed. Historic England; 2018 dic 21 [citado 2026 oct 1]. 72 p. (Guidance; HEAG069). Disponible en: https://historicengland.org.uk/images-books/publications/multi-light-imaging-heritage-applications/",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://historicengland.org.uk/images-books/publications/multi-light-imaging-heritage-applications/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 142
      },
      "number": 142,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 98,
      "citation": "Proyecto AD. Estructuras y caminos de piedra del Valle de Aburrá [fotografías]. Archivo fotográfico del proyecto original; 2007. Incluye diez fotografías del camino Niquía–San Pedro de los Milagros, cerro Quitasol, Bello; autoría y fecha confirmadas por el autor del Proyecto el 27 de septiembre de 2026.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 143,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 99,
      "citation": "Ingold T. The temporality of the landscape. World Archaeol. 1993;25(2):152-174. doi:10.1080/00438243.1993.9980235.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1080/00438243.1993.9980235"
      ],
      "number": 144,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 100,
      "citation": "Bailey G. Time perspectives, palimpsests and the archaeology of time. J Anthropol Archaeol. 2007;26(2):198-223. doi:10.1016/j.jaa.2006.08.002.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.jaa.2006.08.002"
      ],
      "number": 145,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 102,
      "citation": "Proyecto AD. Plataformas, muros y escalas: Santa Elena, Medellín, 2007; muro acompañante del Camino de la Cuesta, Valle de Aburrá, 2007 [fotografías]. Archivo visual del proyecto. Incluye roca06.jpg.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 146,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 103,
      "citation": "Botero Páez S. Campo circundado en Santa Elena [fotografía]. Archivo visual del proyecto original; década de 1990; año exacto por confirmar.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 147,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 101,
      "citation": "Pérez Ríos JJ. Caminos antiguos en el Valle de Aburrá: cuando el bosque no deja ver los árboles. Bol Antropol. 2011;24(41):484-488. doi:10.17533/udea.boan.7991.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.7991"
      ],
      "number": 148,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 104,
      "citation": "Santos Vecino G. Una tumba de cancel en el Valle de Aburrá: prospección y rescate arqueológico del área de la Urbanización Álamos del Escobero. Envigado: Vértice Ingeniería; Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2006. Informe no publicado.",
      "sections": [
        "Más allá de la piedra"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 149
      },
      "number": 149,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 128,
      "citation": "Arcila Vélez G. Introducción a la arqueología del Valle de Aburrá. Medellín: Universidad de Antioquia, Museo Universitario; 1977.",
      "sections": [
        "Simbolismo",
        "Más allá de la piedra",
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://books.google.com/books?id=f-NrAAAAMAAJ"
      ],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 150
      },
      "number": 150,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "aliases": [
        105
      ]
    },
    {
      "id": 169,
      "citation": "Malinowski B. Argonauts of the Western Pacific: an account of native enterprise and adventure in the archipelagoes of Melanesian New Guinea [Internet]. London: George Routledge & Sons; 1922 [citado 2026 oct 1]. Cap. III, The essentials of the Kula; p. 81-104. Disponible en: https://www.gutenberg.org/cache/epub/55822/pg55822-images.html",
      "sections": [
        "Más allá de la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://www.gutenberg.org/cache/epub/55822/pg55822-images.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 151
      },
      "number": 151,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 170,
      "citation": "Mauss M. Une catégorie de l’esprit humain: la notion de personne, celle de «moi». Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. 1938;68:263-281. doi:10.2307/2844128.",
      "sections": [
        "Más allá de la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.2307/2844128",
        "https://classiques.uqam.ca/classiques/mauss_marcel/socio_et_anthropo/5_Une_categorie/une_categorie_de_esprit.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 152
      },
      "number": 152,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 110,
      "citation": "Proyecto AD. La Galana, Valle de Aburrá [fotografía]. Archivo visual del proyecto; 2007. Restauración digital: Proyecto AD.",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [],
      "number": 153,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 111,
      "citation": "Bradley R. An archaeology of natural places. London: Routledge; 2000 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.routledge.com/An-Archaeology-of-Natural-Places/Bradley/p/book/9780415221498",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [
        "https://www.routledge.com/An-Archaeology-of-Natural-Places/Bradley/p/book/9780415221498"
      ],
      "number": 154,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 112,
      "citation": "Tilley C. A phenomenology of landscape: places, paths and monuments. Oxford: Berg; 1994 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.bloomsbury.com/uk/phenomenology-of-landscape-9780854969197/",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [
        "https://www.bloomsbury.com/uk/phenomenology-of-landscape-9780854969197/"
      ],
      "number": 155,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 113,
      "citation": "Proyecto AD. Panorámica de localización de La Galana, ladera centro-oriental de Medellín [fotografía]. Archivo fotográfico del proyecto original; 2007. Restauración digital: Proyecto AD.",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [],
      "number": 156,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 114,
      "citation": "Alcaldía de Medellín. Resolución 202350102514 de 2023: actualización del inventario de patrimonio cultural inmueble. Medellín: Distrito Especial de Ciencia, Tecnología e Innovación; 2023 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.medellin.gov.co/es/wp-content/uploads/2023/12/RESOLUCION_202350102514_2023.pdf",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [
        "https://www.medellin.gov.co/es/wp-content/uploads/2023/12/RESOLUCION_202350102514_2023.pdf"
      ],
      "number": 157,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 115,
      "citation": "Aceituno Bocanegra FJ, Loaiza Díaz N. Del forrajeo a la domesticación: los orígenes de la agricultura en el noroccidente de Suramérica. En: Economías prehispánicas de Colombia. Bogotá: Banco de la República; 2026. p. 73-102 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.researchgate.net/publication/403746006_DEL_FORRAJEO_A_LA_DOMESTICACION_LOS_ORIGENES_DE_LA_AGRICULTURA_EN_EL_NOROCCIDENTE_DE_SURAMERICA",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://www.researchgate.net/publication/403746006_DEL_FORRAJEO_A_LA_DOMESTICACION_LOS_ORIGENES_DE_LA_AGRICULTURA_EN_EL_NOROCCIDENTE_DE_SURAMERICA"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 158
      },
      "number": 158,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 175,
      "citation": "Jardín Botánico de Bogotá José Celestino Mutis. Aiphanes horrida [Internet]. Bogotá: Jardín Botánico de Bogotá; 2023 mar 8 [citado 2026 oct 1]. Disponible en: https://jbb.gov.co/aiphanes-horrida/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://jbb.gov.co/aiphanes-horrida/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 159
      },
      "number": 159,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 176,
      "citation": "Universidad Nacional de Colombia, Instituto de Ciencias Naturales. Aiphanes horrida: espécimen COL000248281 [Internet]. Bogotá: Universidad Nacional de Colombia; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Herbario Nacional Colombiano; Bernal 50, recolectado en Antioquia en 1979. Disponible en: https://www.biovirtual.unal.edu.co/es/colecciones/detail/209519/index.html",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://www.biovirtual.unal.edu.co/es/colecciones/detail/209519/index.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 160
      },
      "number": 160,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 171,
      "citation": "Banco de la República. Poporo Quimbaya [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Objeto O00015. Disponible en: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Poporo_Quimbaya",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://enciclopedia.banrepcultural.org/Poporo_Quimbaya"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 161
      },
      "number": 161,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 38,
      "citation": "Banco de la República. Quimbaya: la gente y el oro en el Cauca medio [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Disponible en: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Quimbaya",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior",
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://enciclopedia.banrepcultural.org/Quimbaya"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 162
      },
      "number": 162,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 172,
      "citation": "Banco de la República, Museo del Oro. Recipiente para cal antropomorfo: Sierra Nevada de Santa Marta, periodo Tairona [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Colección Arqueológica de los Museos del Oro; registro C01375. Disponible en: https://colecciones.banrepcultural.org/es/documento/recipiente-para-cal-antropomorfo/63a069025d96b8790f26aeef",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://colecciones.banrepcultural.org/es/documento/recipiente-para-cal-antropomorfo/63a069025d96b8790f26aeef"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 163
      },
      "number": 163,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 173,
      "citation": "Cieza de León P. Parte primera de la Crónica del Perú [Internet]. Sevilla; 1553 [citado 2026 oct 1]. Cap. XCVI. Transcripción digital de Biblioteca Antológica, sin fecha de edición indicada; p. 143 del archivo PDF. Disponible en: https://www.biblioteca-antologica.org/es/wp-content/uploads/2018/03/CIEZA-DE-LE%C3%93N-Cr%C3%B3nica-del-Per%C3%BA-.pdf",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://www.biblioteca-antologica.org/es/wp-content/uploads/2018/03/CIEZA-DE-LE%C3%93N-Cr%C3%B3nica-del-Per%C3%BA-.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 164
      },
      "number": 164,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 174,
      "citation": "Banco de la República. Canasto: Amazonia–Bora [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Colección Etnográfica; registro A00285. Disponible en: https://colecciones.banrepcultural.org/en/document/canasto/63a069025d96b8790f2675a9",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://colecciones.banrepcultural.org/en/document/canasto/63a069025d96b8790f2675a9"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 165
      },
      "number": 165,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 167,
      "citation": "Food and Agriculture Organization of the United Nations. Maize in human nutrition [Internet]. Rome: FAO; 1992 [citado 2026 oct 1]. Cap. 8, Improvement of maize diets. (FAO Food and Nutrition Series; 25). Disponible en: https://www.fao.org/4/T0395E/T0395E0c.htm",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.fao.org/4/T0395E/T0395E0c.htm"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 166
      },
      "number": 166,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 202,
      "citation": "Instituto de Investigación de Recursos Biológicos Alexander von Humboldt, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Fototrampeo Área Metropolitana del Valle de Aburrá [conjunto de datos en Internet]. Versión 1.1. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2023 [publicado 2024 abr 30; citado 2026 oct 7]. doi:10.15472/wfdfxy.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15472/wfdfxy"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 167
      },
      "number": 167,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "url": "https://doi.org/10.15472/wfdfxy"
    },
    {
      "id": 192,
      "citation": "Restrepo Isaza A, et al. Guía de especies del SILAP de Envigado. Alcaldía de Envigado, EPM; 2023. Tablas de monitoreo 2022, p. 23–24. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.antioquia.gov.co/images/PDF2/MedioAmbiente/SIDAP/2023/guia-de-especies-del-silap-de-envigado.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 168
      },
      "number": 168,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 122,
      "citation": "Corporación Autónoma Regional de las Cuencas de los Ríos Negro y Nare, Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Actualización del Plan de Ordenación y Manejo de la Cuenca Hidrográfica del río Aburrá: caracterización físico-biótica. 2016-2018 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.cornare.gov.co/POMCAS/planes-de-ordenacion/DocumentosFasesRioAburra/2.3.T_IV_CaracFisicoBio_vf.pdf",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cornare.gov.co/POMCAS/planes-de-ordenacion/DocumentosFasesRioAburra/2.3.T_IV_CaracFisicoBio_vf.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 169
      },
      "number": 169,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 198,
      "citation": "Jiménez-Segura LF, Álvarez J, Ochoa LE, Loaiza A, Londoño JP, Restrepo D, et al. Guía ilustrada peces cañón del río Porce, Antioquia [Internet]. Medellín: EPM, Universidad de Antioquia; 2014 [citado 2026 oct 7]. p. 32, 38, 42, 48, 51, 56.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.epm.com.co/content/dam/epm/institucional/guia-ilustrada-canon-del-rio-porce-antioquia-peces.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 170
      },
      "number": 170,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 185,
      "citation": "The Metropolitan Museum of Art. Seated dog: Colima, 200 a. C.–300 d. C. [Internet]. New York: The Metropolitan Museum of Art; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Catálogo de colección; inventario 2007.345.1. Disponible en: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318964",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318964"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 171
      },
      "number": 171,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 186,
      "citation": "Museo Larco. Botella gollete asa estribo escultórica representando animal (perro sin pelo) [Internet]. Lima: Museo Larco; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Catálogo de colección; registro ML021952. Cultura Chimú; valle de Lambayeque. Disponible en: https://coleccion.museolarco.org/detail/23106",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://coleccion.museolarco.org/detail/23106"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 172
      },
      "number": 172,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 187,
      "citation": "Museo Larco. Perro peruano sin pelo [Internet]. Lima: Museo Larco; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Disponible en: https://www.museolarco.org/galeria/perro-peruano-sin-pelo/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.museolarco.org/galeria/perro-peruano-sin-pelo/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 173
      },
      "number": 173,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 183,
      "citation": "Proyecto Especial Naylamp–Lambayeque, Ministerio de Cultura del Perú. Conoce a los Perros Sin Pelo de los museos lambayecanos [Internet]. Ministerio de Cultura; 2022 jun 13 [citado 2026 oct 1]. Disponible en: https://www.gob.pe/institucion/naylamp/noticias/620546-conoce-a-los-perros-sin-pelo-de-los-museos-lambayecanos",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.gob.pe/institucion/naylamp/noticias/620546-conoce-a-los-perros-sin-pelo-de-los-museos-lambayecanos"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 174
      },
      "number": 174,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 184,
      "citation": "Instituto Nacional de Antropología e Historia. Xoloitzcuintle: compañero en el viaje al Mictlán [Internet]. Ciudad de México: INAH; 2025 nov 11 [citado 2026 oct 1]. Fotografía de Fernando Rodríguez García. Disponible en: https://inah.gob.mx/foto-del-dia/xoloitzcuintle-companero-en-el-viaje-al-mictlan",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://inah.gob.mx/foto-del-dia/xoloitzcuintle-companero-en-el-viaje-al-mictlan"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 175
      },
      "number": 175,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 182,
      "citation": "Fernández de Oviedo y Valdés G. Historia general y natural de las Indias. Primera parte [Internet]. Biblioteca Antológica; [fecha de edición digital desconocida] [citado 2026 oct 1]. Libro XII, cap. I y V. Disponible en: https://www.biblioteca-antologica.org/es/wp-content/uploads/2018/03/FERN%C3%81NDEZ-DE-OVIEDO-Historia-general-y-natural-I.pdf",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.biblioteca-antologica.org/es/wp-content/uploads/2018/03/FERN%C3%81NDEZ-DE-OVIEDO-Historia-general-y-natural-I.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 176
      },
      "number": 176,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 118,
      "citation": "Museo Nacional de Arqueología, Antropología e Historia del Perú. Fauna y flora: perros prehispánicos [Internet]. Lima: Ministerio de Cultura; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://mnaahp.cultura.pe/santuario-arqueologico/fauna-flora",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://mnaahp.cultura.pe/santuario-arqueologico/fauna-flora"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 177
      },
      "number": 177,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 116,
      "citation": "Ní Leathlobhair M, Perri AR, Irving-Pease EK, Witt KE, Linderholm A, Haile J, et al. The evolutionary history of dogs in the Americas. Science. 2018;361(6397):81-85. doi:10.1126/science.aao4776.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.aao4776"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 178
      },
      "number": 178,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 119,
      "citation": "Tomczyk W, Giersz M, Więckowski W, Pimentel Nita R, Ebert CE. The many lives of companion species: a zooarchaeological and isotopic research on Wari dog remains from Castillo de Huarmey, Peru. J Anthropol Archaeol. 2026;82:101767. doi:10.1016/j.jaa.2026.101767.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.jaa.2026.101767"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 179
      },
      "number": 179,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 212,
      "citation": "Eraso SE. Cuy asado: un manjar que se disfruta alrededor de la tulpa [reportaje fotográfico en Internet]. Radio Nacional de Colombia. 2020 dic 16 [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.radionacional.co/cultura/cuy-asado-un-manjar-que-se-disfruta-alrededor-de-la-tulpa"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 180
      },
      "number": 180,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 120,
      "citation": "Sistema de Información Turística de Nariño. Zonas gastronómicas: cuy asado [Internet]. Pasto: Gobernación de Nariño; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://situr.narino.gov.co/atractivos-turisticos/zonas-gastronomicas",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://situr.narino.gov.co/atractivos-turisticos/zonas-gastronomicas"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 181
      },
      "number": 181,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 193,
      "citation": "Alcaldía de Medellín. Propuesta para la gestión integral de la biodiversidad y los servicios ecosistémicos en Medellín. 2014. p. 55. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.medellin.gov.co/es/wp-content/uploads/2023/11/Propuesta-para-la-gestio%CC%81n-integral-de-la-biodiversidad-y-los-servicios-ecosiste%CC%81micos-en-Medelli%CC%81n.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 182
      },
      "number": 182,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 203,
      "citation": "Muñetón Jácome CM. Aves del Valle de Aburrá: grafías a partir de la experiencia personal [trabajo de grado]. Medellín: ITM; 2023. Anexo 1, p. 95, basado en la Guía fotográfica de las aves del Valle de Aburrá. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://repositorio.itm.edu.co/server/api/core/bitstreams/f625d011-c60c-4b05-a2c7-679f7009ba16/content#page=95"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 183
      },
      "number": 183,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 194,
      "citation": "Instituto Humboldt. Seguridad alimentaria del 80 % de la población rural de Latinoamérica depende de la caza y pesca de subsistencia. 2022. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.humboldt.org.co/noticias/seguridad-alimentaria-del-80-de-la-poblacion-rural-de-latinoamerica-depende-de-la-caza-y-pesca-de-subsistencia"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 184
      },
      "number": 184,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 195,
      "citation": "Corporación Autónoma Regional del Valle del Cauca. CVC incautó 32 kilos de carne de monte en aeropuerto Alfonso Bonilla Aragón. 2017. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://cvc.gov.co/carousel/2654-cvc-incauto-32-kilos-de-carne-de-monte-en-aeropuerto-alfonso-bonilla-aragon"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 185
      },
      "number": 185,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 196,
      "citation": "Corantioquia. Liberación de individuos de fauna silvestre. [Fecha no consignada]. Referencia a Cuniculus taczanowskii. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.corantioquia.gov.co/liberacion-individuos-fauna-silvestre-corantioquia/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 186
      },
      "number": 186,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 205,
      "citation": "Sánchez Karste F, Carbone M. Mamíferos del Parque Nacional Cajas [Internet]. Cuenca: ETAPA EP, Parque Nacional Cajas; 2012 [citado 2026 oct 7]. p. 138-140.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.etapa.net.ec/Portals/0/Parque%20Nacional%20Cajas/Documentos/GUIA_MAMIFEROS_2012_FINAL-edited.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 187
      },
      "number": 187,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 206,
      "citation": "Sánchez O, Pineda MA, Benítez H, Berlanga H, Rivera-Téllez E. Guía de identificación para las aves y mamíferos silvestres de mayor comercio en México protegidos por la CITES. 2a ed. Vol. II, Mamíferos [Internet]. México: SEMARNAT, CONABIO; 2015 [citado 2026 oct 7]. p. 361-365.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://biodiversidad.gob.mx/media/1/planeta/cites/files/CITES_mamiferos_12.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 188
      },
      "number": 188,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 121,
      "citation": "Huertas Rodríguez JC, Sanín Acevedo C, Cataño A. Los peces y sus servicios ecosistémicos en la cuenca del río Porce. Actual Biol. 2018;40(108):72-84. doi:10.17533/udea.acbi.v40n108a07.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.acbi.v40n108a07"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 189
      },
      "number": 189,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 123,
      "citation": "Empresas Públicas de Medellín, Universidad de Antioquia. Convenio BIO entrega importantes hallazgos ambientales para la región. Medellín: EPM; 2023 dic 11 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.epm.com.co/institucional/sala-de-prensa/noticias-y-novedades/convenio-bio-entrega-importantes-hallazgos-ambientales-para-la-region/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.epm.com.co/institucional/sala-de-prensa/noticias-y-novedades/convenio-bio-entrega-importantes-hallazgos-ambientales-para-la-region/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 190
      },
      "number": 190,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 207,
      "citation": "Beltrán Tirado VA. Diversidad y abundancia íctica en dos ríos del municipio de Coromoro, Santander, Colombia [trabajo de grado en Internet]. Bucaramanga: Universidad Industrial de Santander; 2022 [citado 2026 oct 7]. Anexo 7, p. 69, figura f.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://noesis.uis.edu.co/server/api/core/bitstreams/2c435b24-45d2-4d06-9e0b-1b2eb1925266/content"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 191
      },
      "number": 191,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 209,
      "citation": "Eigenmann CH, Ogle F. An annotated list of characin fishes in the United States National Museum and the Museum of Indiana University, with descriptions of new species. Proc U S Natl Mus. 1907;33(1556):1-36. p. 17, fig. 4. doi:10.5479/si.00963801.33-1556.1.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.5479/si.00963801.33-1556.1"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 192
      },
      "number": 192,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 210,
      "citation": "Fricke R, Eschmeyer WN, Van der Laan R, editors. Eschmeyer’s catalog of fishes: genera, species, references [Internet]. San Francisco: California Academy of Sciences; 2026 [actualizado 2026 ago 13; citado 2026 oct 7]. Hyphessobrycon inconstans.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatget.asp?spid=56446"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 193
      },
      "number": 193,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 208,
      "citation": "Londoño-López JL, Ospina-Pabón JG, García-Melo JE, Do Nascimiento C, Galeano-Moreno AF, Restrepo-Santamaría D, et al. Peces de ambientes acuáticos de montaña en la subcuenca del río Porce [guía de campo en Internet]. Chicago: Field Museum; 2025 nov [citado 2026 oct 7]. Guía 1714, versión 1. p. 2, figuras 17, 19-20.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://fm-digital-assets.fieldmuseum.org/3449/351/1714_COLOMBIA_Peces_de_ambientes_acuaticos_de_montana_en_la_subcuenca_del_rio_Porce.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 194
      },
      "number": 194,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 211,
      "citation": "Asociación Colombiana de Ictiólogos. Actualización listado de peces de agua dulce de Colombia: detalles de actualización 2020, versión 2.12 [Internet]. 2020 [citado 2026 oct 7]. p. 4-5.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://acictios.org/wp-content/uploads/2020/10/Detalles-de-actualizacio%CC%81n-2020-versio%CC%81n-2.12.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 195
      },
      "number": 195,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 199,
      "citation": "El Colombiano. En el río Medellín viven hasta iguanas y nutrias. 2014 feb 22. Declaraciones de Víctor Vélez Bedoya, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.elcolombiano.com/historico/en_el_rio_medellin_viven_hasta_iguanas_y_nutrias-FWec_283402"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 196
      },
      "number": 196,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 200,
      "citation": "ImportaExpertos. Pesca de Sabaleta y su conservación 13-07-2021 [video]. YouTube; 2021 jul 13. Pasaje revisado: 42:51–43:17, mediante transcripción automática, no verificación auditiva. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.youtube.com/watch?v=lRThqZyhR7s&t=2571s"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 197
      },
      "number": 197,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 201,
      "citation": "Visita Concepción. Peces [Internet]. Información atribuida en la página a Juan Diego Monsalve, Tiempo de Pesca. [Fecha no indicada]. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://visitaconcepcion.com/peces"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 198
      },
      "number": 198,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 162,
      "citation": "Burcher de Uribe P. Ecología de los caribes. Bol Antropol [Internet]. 1995 [citado 2026 oct 1];9(25):91-99. Disponible en: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/343760/20803700/205797",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/343760/20803700/205797"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 199
      },
      "number": 199,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 163,
      "citation": "World Health Organization, Food and Agriculture Organization of the United Nations, United Nations University. Protein and amino acid requirements in human nutrition [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2007 [citado 2026 oct 1]. (WHO Technical Report Series; 935). Disponible en: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43411/WHO_TRS_935_eng.pdf",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43411/WHO_TRS_935_eng.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 200
      },
      "number": 200,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 164,
      "citation": "World Health Organization. Healthy diet [Internet]. Geneva: World Health Organization; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Disponible en: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 201
      },
      "number": 201,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 165,
      "citation": "Harrison-Buck E, Krause SM, Brouwer Burg M, Willis M, Perrotti A, Bailey K. Late Archaic large-scale fisheries in the wetlands of the pre-Columbian Maya Lowlands. Sci Adv. 2024;10(47):eadq1444. doi:10.1126/sciadv.adq1444.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/sciadv.adq1444",
        "https://brea-project.org/wp-content/uploads/2025/02/Late-Archaic-Fisheries-small.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 202
      },
      "number": 202,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 166,
      "citation": "Campos-Silva JV, Peres CA. Community-based management induces rapid recovery of a high-value tropical freshwater fishery. Sci Rep. 2016;6(1):34745. doi:10.1038/srep34745.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/srep34745"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 203
      },
      "number": 203,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 125,
      "citation": "Urbina F. El hombre sentado: mitos, ritos y petroglifos en el río Caquetá. Boletín Museo del Oro. 1994;(36):67-111 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/6989",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/6989"
      ],
      "number": 204,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 106,
      "citation": "Argüello García PM. Arqueología del arte rupestre en Colombia. Arqueología y Patrimonio. 2025;5(1):58-81. doi:10.22380/26652773.3004.",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.22380/26652773.3004"
      ],
      "number": 205,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 126,
      "citation": "Banco de la República. Volante de huso troncocónico, registro C13658 [Internet]. Colección Arqueológica de los Museos del Oro; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://colecciones.banrepcultural.org/es/documento/volante-de-huso-tronco-conico/63a069165d96b8790f34936d",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://colecciones.banrepcultural.org/es/documento/volante-de-huso-tronco-conico/63a069165d96b8790f34936d"
      ],
      "number": 206,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 127,
      "citation": "Giraldo HJ, Gutiérrez S, Ledesma L. Variabilidad en la producción de hilados en las sociedades prehispánicas del suroccidente colombiano. Boletín del Museo Chileno de Arte Precolombino. 2026;31(1):94-111. doi:10.56522/BMCHAP.0070010310006.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.56522/BMCHAP.0070010310006"
      ],
      "number": 207,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 159,
      "citation": "Universidad de Antioquia. Sala Graciliano Antonio Arcila Vélez [semblanza institucional en Internet; consultada 2026 sep 27]. Fuentes declaradas: archivo laboral universitario e historia de la Editorial Universidad de Antioquia.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.udea.edu.co/wps/portal/udea/web/inicio/cultura/patrimonio-memoria/arquitectonico/lugar-para-memoria/sala-graciliano-antonio-arcila-velez"
      ],
      "number": 208,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 161,
      "citation": "Jaramillo E LG. Arqueología en Antioquia y el nuevo milenio: comentarios en torno a 50 años de investigación [reseña de Construyendo el pasado. Cincuenta años de arqueología en Antioquia, edición especial de 2003, editada por Sofía Botero Páez]. Boletín de Antropología. 2004;18(35):415–434, especialmente p. 415–416. doi:10.17533/udea.boan.7054. La reseña documenta el homenaje póstumo e informa sobre el ensayo de Carlo Emilio Piazzini, «Graciliano Arcila y la arqueología en Antioquia» (2003:17–40).",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/7054",
        "https://bibliotecadigital.udea.edu.co/server/api/core/bitstreams/c7c75c37-cf6c-45af-9de8-ba873aed9829/content"
      ],
      "number": 209,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 158,
      "citation": "Pérez J, Proyecto AD. Aclaraciones del autor sobre el registro de volantes, el marcado blanco de las incisiones, la identidad de min_volante15 y min_volante16 y el patrón de giros opuestos [comunicaciones personales, 2026 sep 27]. Contrastadas con el guion y las imágenes conservadas de la Multimedia Aburrá Desconocido (2007).",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [],
      "number": 210,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 131,
      "citation": "Gómez García AN, Flórez Fuya F. Los petroglifos y el paisaje prehispánico en Támesis, Jericó y Pueblorrico (Antioquia). En: Argüello García PM, editor. Arte rupestre en Colombia. Tunja: Editorial UPTC; 2018. p. 43-76. doi:10.19053/9789586603263.9789586604345.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.19053/9789586603263.9789586604345"
      ],
      "number": 211,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 133,
      "citation": "Banco de la República. Museo del Oro Quimbaya: milenios de historia en el Cauca Medio [Internet]. Bogotá: Banrepcultural; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Museo_del_Oro_Quimbaya",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://enciclopedia.banrepcultural.org/Museo_del_Oro_Quimbaya"
      ],
      "number": 212,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 134,
      "citation": "Arcila Vélez G. Introducción al estudio arqueológico de los Titiribíes y los Sinifanáes, Antioquia, Colombia. Boletín de Antropología. 1969;3(11):17-69 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/341405/20795879/187936",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/341405/20795879/187936"
      ],
      "number": 213,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 135,
      "citation": "Uribe Villegas MA. Mujeres, calabazos, brillo y tumbaga. Símbolos de vida y transformación en la orfebrería Quimbaya Temprana. Boletín de Antropología. 2005;19(36):61-93. doi:10.17533/udea.boan.6916.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.6916"
      ],
      "number": 214,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 136,
      "citation": "Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional 2024: capa Departamento [servicio geográfico]. Bogotá: DANE; 2024 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://portalgis.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2024/Serv_CapasMGN_2024/FeatureServer/319",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://portalgis.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2024/Serv_CapasMGN_2024/FeatureServer/319"
      ],
      "number": 215,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 248,
      "citation": "Restrepo Baena OJ. La industria de sal en Heliconia: una historia olvidada. Boletín de Ciencias de la Tierra. 1999;(13):111-117.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.unal.edu.co/index.php/rbct/article/view/95256"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 216,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 241,
      "citation": "Parques Nacionales Naturales de Colombia. Mapa ecoturístico Parque Nacional Natural Los Nevados [Internet]. 2026 [consultado 8 de octubre de 2026].",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.parquesnacionales.gov.co/wp-content/uploads/2026/03/PUBLICACIO%CC%81N-PNN-LOS-NEVADOS-2026-V2.pdf"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 217,
      "citedInText": false,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      }
    },
    {
      "id": 243,
      "citation": "Servicio Geológico Colombiano. Colombia cambia su esquema de medición de la actividad volcánica [Internet]. 2023 [consultado 8 de octubre de 2026].",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www2.sgc.gov.co/Noticias/Paginas/Colombia-cambia-su-esquema-de-medicion-de-la-actividad-volcanica.aspx"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 218,
      "citedInText": false,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      }
    },
    {
      "id": 242,
      "citation": "Servicio Geológico Colombiano. Generalidades: volcán Nevado del Tolima [Internet]. [consultado 8 de octubre de 2026].",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www2.sgc.gov.co/sgc/volcanes/VolcanNevadoTolima/Paginas/generalidades-volcan-nevado-tolima.aspx"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 219,
      "citedInText": false,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      }
    },
    {
      "id": 56,
      "citation": "Steffen ML. New age constraints for human entry into the Americas on the north Pacific coast. Sci Rep. 2024;14(1):4291. doi:10.1038/s41598-024-54592-x.",
      "sections": [
        "Línea de tiempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41598-024-54592-x"
      ],
      "number": 220,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 15,
      "citation": "Santos Vecino G, Otero de Santos H. Arqueología de Antioquia: balance y síntesis regional. En: Botero Páez S, editora. Construyendo el pasado: cincuenta años de arqueología en Antioquia. Medellín: Universidad de Antioquia; 2003. p. 71-123.",
      "sections": [],
      "urls": [],
      "number": 221,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 17,
      "citation": "Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Colombia en Mapas [Internet]. Bogotá: IGAC; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.colombiaenmapas.gov.co/inicio/",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://www.colombiaenmapas.gov.co/inicio/"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 221,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 21,
      "citation": "Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia, Área Metropolitana del Valle de Aburrá, Corporación Autónoma Regional de las Cuencas de los Ríos Negro y Nare. Plan de Ordenamiento del Recurso Hídrico del río Aburrá-Medellín: fase III, prospectiva [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2018 [citado 2026 oct 11]. Disponible en: https://cia.corantioquia.gov.co/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=17027. Catálogo institucional con acceso a la fase 3.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://cia.corantioquia.gov.co/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=17027"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 222,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 23,
      "citation": "Pérez Ríos JJ. Zonas relativas de ubicación de Antioquia y del Valle de Aburrá sobre mapa de relieve [anotación cartográfica]. Archivo personal; 2026.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {},
      "number": 223,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 24,
      "citation": "Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Modelo digital de elevación SRTM 30 metros, Colombia, año 2011 [conjunto de datos en Internet]. Bogotá: IGAC; [fecha de publicación desconocida] [citado 2026 oct 11]. Disponible en: https://www.arcgis.com/sharing/rest/content/items/eaaa7800caf4462abb2e6f7f8144b4d5/info/metadata/metadata.xml?format=default&output=html",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://www.arcgis.com/sharing/rest/content/items/eaaa7800caf4462abb2e6f7f8144b4d5/info/metadata/metadata.xml?format=default&output=html"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 224,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 25,
      "citation": "NASA Land Processes Distributed Active Archive Center. NASA Shuttle Radar Topography Mission Global 1 arc second [Internet]. Sioux Falls: USGS EROS Center; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.earthdata.nasa.gov/data/catalog/lpcloud-srtmgl1-003",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://www.earthdata.nasa.gov/data/catalog/lpcloud-srtmgl1-003"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 225,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 26,
      "citation": "Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Nombres geográficos de Colombia: Región Antioquia y Eje Cafetero [Internet]. Bogotá: IGAC; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://antiguo.igac.gov.co/sites/igac.gov.co/files/antioquia.pdf Enlace institucional original no recuperable durante la revisión del 11 de octubre de 2026; acceso pendiente de restablecimiento.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://antiguo.igac.gov.co/sites/igac.gov.co/files/antioquia.pdf"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 226,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 27,
      "citation": "Pérez Ríos JJ. Vecindario geográfico del Valle de Aburrá [recorte de referencia basado en Google Earth]. Archivo personal; 2026.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {},
      "number": 227,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 28,
      "citation": "OpenAI. Image generation models [Internet]. San Francisco: OpenAI; 2026. Las imágenes fueron producidas con el generador integrado de imágenes de Codex; la interfaz de generación no expuso el identificador específico del modelo [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://developers.openai.com/api/docs/models",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://developers.openai.com/api/docs/models"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 228,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 31,
      "citation": "López Castaño CE. Evidencias paleoindias en el valle medio del río Magdalena. Bol Arqueol FIAN. 1989;4(2):3-23 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/fian/article/view/5152",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/fian/article/view/5152"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 229,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 33,
      "citation": "Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Límites y entidades territoriales: capa oficial de departamentos [Internet]. Bogotá: IGAC; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://mapas2.igac.gov.co/server/rest/services/limites/limites/MapServer/2",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://mapas2.igac.gov.co/server/rest/services/limites/limites/MapServer/2"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 230,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 34,
      "citation": "Esri. World Shaded Relief [MapServer]. Redlands: Esri; [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://services.arcgisonline.com/ArcGIS/rest/services/World_Shaded_Relief/MapServer",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://services.arcgisonline.com/ArcGIS/rest/services/World_Shaded_Relief/MapServer"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 231,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 35,
      "citation": "OpenStreetMap contributors. OpenStreetMap data [Internet]. Cambridge: OpenStreetMap Foundation; [fecha desconocida]. Datos disponibles bajo Open Data Commons Open Database License. [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.openstreetmap.org/copyright",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://www.openstreetmap.org/copyright"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 232,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 36,
      "citation": "Gobernación de Antioquia, Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Mapas base: Drenaje doble [FeatureServer]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer/7",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer/7"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 233,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 37,
      "citation": "Herrera L, Moreno C, Peña O. Datos de un estudio sobre la ocupación humana en la cordillera Central de Colombia: el Proyecto Arqueológico Aerocafé (Palestina, Caldas). Bol Mus Oro. 2017;(56):103-173 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/7951",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/7951"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 234,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 39,
      "citation": "Bruhns KO. Ancient pottery of the middle Cauca Valley, Colombia. Cespedesia. 1976;5(17-18) [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://biblioteca.inciva.gov.co/storage/Clientes/INCIVA/biblioteca/imagenes/contenidos/80646-0826--cespedesia-vol-05-no-17-18-ene--jun-1976--ancient-pottery-of-the-middle-cauca-valley-colombia.pdf",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://biblioteca.inciva.gov.co/storage/Clientes/INCIVA/biblioteca/imagenes/contenidos/80646-0826--cespedesia-vol-05-no-17-18-ene--jun-1976--ancient-pottery-of-the-middle-cauca-valley-colombia.pdf"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 235,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 42,
      "citation": "Benítez-Cubillos EL, Diago-Toro MF, López-Aguirre Y, Vargas-Salinas F. Range extensions for Alopoglossus vallensis (Squamata: Alopoglossidae) in the Central Andes of Colombia. Caldasia. 2023;45(2):387-391. doi:10.15446/caldasia.v45n2.98993.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/caldasia.v45n2.98993"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 236,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 117,
      "citation": "Instituto Nacional de Antropología e Historia. Vasija perro cebado, reproducción 3154 [Internet]. Ciudad de México: INAH; [fecha desconocida] [citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://www.difusion.inah.gob.mx/divulgacion/taller-de-elaboracion-de-reproducciones/catalogo-de-reproducciones/653-3154-vasija-perro-cebado.html",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.difusion.inah.gob.mx/divulgacion/taller-de-elaboracion-de-reproducciones/catalogo-de-reproducciones/653-3154-vasija-perro-cebado.html"
      ],
      "number": 237,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 124,
      "citation": "Salas Medellín R, Llanos Chaparro JM, Díaz Ortiz JM, Peña León GA, Beltrán González AC, et al. Estudio arqueológico del impacto de la pesca precolombina en la zona de raudales del río Magdalena durante el periodo Tardío (siglos XI al XII d. C.). 1.ª ed. Bogotá: Editorial Universidad Nacional de Colombia; 2023 [Internet; citado 2026 ago 23]. Disponible en: https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-estudio-arqueoly-gico-del-impacto-de-la-pesca-precolombina-en-la-zona-de-raudales-del-ryuo-magdalena-durante-el-periodo-tardyuo-siglos-xi-al-xii-dc-9789585053786-667e3892596d1.html",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-estudio-arqueoly-gico-del-impacto-de-la-pesca-precolombina-en-la-zona-de-raudales-del-ryuo-magdalena-durante-el-periodo-tardyuo-siglos-xi-al-xii-dc-9789585053786-667e3892596d1.html"
      ],
      "number": 238,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 181,
      "citation": "Instituto Nacional de Antropología e Historia. Llega a Colima la exitosa exposición temporal Xolos, compañeros de viaje [Internet]. Ciudad de México: INAH; [fecha desconocida] [citado 2026 oct 1]. Disponible en: https://www.inah.gob.mx/boletines/llega-a-colima-la-exitosa-exposicion-temporal-xolos-companeros-de-viaje",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.inah.gob.mx/boletines/llega-a-colima-la-exitosa-exposicion-temporal-xolos-companeros-de-viaje"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 239,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 204,
      "citation": "Corantioquia. Allanada finca en el norte del Valle de Aburrá por tenencia ilegal de animales silvestres [Internet]. [Fecha no consignada]. [citado 2026 oct 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.corantioquia.gov.co/allanada-finca-tenencia-ilegal-animales-silvestres/"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 240,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 249,
      "citation": "Casas B de las. Historia de las Indias. Tomo I [Internet]. Madrid: Imprenta de Miguel Ginesta; 1875 [obra escrita c. 1527–1561; citado 2026 oct 21]. Libro I, caps. XLII y CXX. Disponible en: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-de-las-indias-tomo-1/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-de-las-indias-tomo-1/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 241
      },
      "number": 241,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 250,
      "citation": "Landa D de. Relación de las cosas de Yucatán [Internet]. Madrid: Establecimiento Tipográfico de Fortanet; 1900 [manuscrito de c. 1566; citado 2026 oct 21]. Caps. XXXII y L. Disponible en: https://www.cervantesvirtual.com/obra/relacion-de-las-cosas-de-yucatan/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/relacion-de-las-cosas-de-yucatan/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 242
      },
      "number": 242,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 251,
      "citation": "Sahagún B de. Historia general de las cosas de Nueva España (Códice Florentino). Tomo III [Internet]. México: Imprenta del Ciudadano Alejandro Valdés; 1830 [manuscrito de c. 1577; citado 2026 oct 21]. Libro XI, cap. I, § 4. Disponible en: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-general-de-las-cosas-de-nueva-espana-tomo-3/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-general-de-las-cosas-de-nueva-espana-tomo-3/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 243
      },
      "number": 243,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 252,
      "citation": "Vega G de la (Inca Garcilaso). Comentarios reales de los Incas. Primera parte [Internet]. Lisboa: Pedro Crasbeeck; 1609 [citado 2026 oct 21]. Libro VIII, cap. XVI (De los perros que tenían los indios). Disponible en: https://www.cervantesvirtual.com/obra/comentarios-reales-de-los-incas/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/comentarios-reales-de-los-incas/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 244
      },
      "number": 244,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 253,
      "citation": "Cobo B. Historia del Nuevo Mundo. Tomo II [Internet]. Sevilla: Imprenta de E. Rasco, Sociedad de Bibliófilos Andaluces; 1891 [manuscrito de 1653; citado 2026 oct 21]. Libro IX, cap. LIII, p. 326–329. Disponible en: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-del-nuevo-mundo-tomo-2/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-del-nuevo-mundo-tomo-2/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 245
      },
      "number": 245,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 254,
      "citation": "Botero Páez S, Vélez Escobar N. Algunas reflexiones sobre el registro cerámico arqueológico en Antioquia. Bol Antropol. 1995;9(25):100-118. doi:10.17533/udea.boan.343761.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.343761"
      ],
      "pageReferences": {
        "Simbolismo": 246
      },
      "number": 246,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 255,
      "citation": "Weber M, Valencia V, Caballero J, Villada B, Cardona A, Iizuka F. U-Pb dating of zircon: A sourcing method for pottery from La Morena archaeological site, north-west Colombia. Archaeometry. 2020;62(3):439-468. doi:10.1111/arcm.12532.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1111/arcm.12532"
      ],
      "pageReferences": {
        "Simbolismo": 247
      },
      "number": 247,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    }
  ],
  "numbering": "Vancouver global por primera aparición; IDs internos estables",
  "readingOrder": [
    "/original/htdocs/index.html",
    "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
    "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
    "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
    "/original/htdocs/htdocs/analisis-topologico-petroglifos-20261001.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
    "/original/htdocs/htdocs/alimentos.html",
    "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
    "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
    "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html"
  ]
}
