{
  "updated": "2026-10-22",
  "entries": [
    {
      "id": 1,
      "citation": "Willerslev E, Meltzer DJ. Peopling of the Americas as inferred from ancient genomics. Nature. 2021;594(7863):356-364. doi:10.1038/s41586-021-03499-y.",
      "sections": [
        "Página inicial",
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-021-03499-y"
      ],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 1
      },
      "number": 1,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 2,
      "citation": "Pigati JS, Springer KB, Honke JS, et al. Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands. Science. 2023;382(6666):73-75. doi:10.1126/science.adh5007.",
      "sections": [
        "Página inicial",
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.adh5007"
      ],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 2
      },
      "number": 2,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 3,
      "citation": "Santos Vecino G. Investigaciones arqueológicas en El Escobero, municipio de Envigado (Antioquia) [Internet]. Envigado: Archivo Histórico, Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2011 [citado em 2026 set. 20]. Disponível em: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf",
      "sections": [
        "Página inicial",
        "A extensão do espaço",
        "Linha do tempo",
        "Condiciones para habitar: plantas",
        "Más allá de la piedra",
        "Introdução",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 3,
        "Condiciones para habitar: plantas": 3,
        "Más allá de la piedra": 3,
        "Introdução": 3,
        "Página inicial": 3,
        "Simbolismo": 3
      },
      "number": 3,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 4,
      "citation": "Sardella JB. Relación de lo que sucedió al capitán Jorge Robledo en el descubrimiento de las provincias de Antioquia y de la ciudad que fundó [1541]. Colección de documentos inéditos sobre la geografía y la historia de Colombia. Reprodução digital: Universidad de Caldas; 2022. p. 389-433 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://repositorio.ucaldas.edu.co/handle/ucaldas/18036",
      "sections": [
        "Página inicial",
        "Linha do tempo",
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://repositorio.ucaldas.edu.co/handle/ucaldas/18036"
      ],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 4
      },
      "number": 4,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 5,
      "citation": "Langebaek KH, Piazzini CE, Dever A, Espinosa I. Arqueología y guerra en el Valle de Aburrá: estudio de cambios sociales en una región del noroccidente de Colombia. Bogotá: IFEA-Ediciones Uniandes; 2002 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: http://hdl.handle.net/1992/55970",
      "sections": [
        "Página inicial",
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "http://hdl.handle.net/1992/55970"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 5,
        "Página inicial": 5
      },
      "number": 5,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 228,
      "citation": "Licklider JCR. Man-computer symbiosis. IRE Trans Hum Factors Electron. 1960;HFE-1:4-11.",
      "sections": [
        "Página inicial"
      ],
      "urls": [
        "https://groups.csail.mit.edu/medg/people/psz/Licklider"
      ],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 6
      },
      "number": 6,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 8,
      "citation": "Dellermann D, Ebel P, Söllner M, Leimeister JM. Hybrid Intelligence. Bus Inf Syst Eng. 2019;61(5):637-643. doi:10.1007/s12599-019-00595-2.",
      "sections": [
        "Página inicial"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1007/s12599-019-00595-2"
      ],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 7
      },
      "number": 7,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 229,
      "citation": "Akata Z, Balliet D, de Rijke M, Dignum F, Dignum V, Eiben G, et al. A research agenda for hybrid intelligence: augmenting human intellect with collaborative, adaptive, responsible, and explainable artificial intelligence. Computer. 2020;53(8):18-28. doi:10.1109/MC.2020.2996587.",
      "sections": [
        "Página inicial"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1109/MC.2020.2996587",
        "https://www.ai.rug.nl/~verheij/publications/computer2020.htm"
      ],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 8
      },
      "number": 8,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 230,
      "citation": "Vaccaro M, Almaatouq A, Malone T. When combinations of humans and AI are useful: a systematic review and meta-analysis. Nat Hum Behav. 2024;8(12):2293-2303. doi:10.1038/s41562-024-02024-1.",
      "sections": [
        "Página inicial"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41562-024-02024-1"
      ],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 9
      },
      "number": 9,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 6,
      "citation": "Pérez Ríos JJ. Aburrá desconocido: una mirada sobre los pobladores prehispánicos del Valle de Aburrá: multimedia [trabalho de conclusão de curso na Internet]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2007 [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://co.antropotesis.alterum.info/acervo/aburra-desconocido-una-mirada-sobre-los-pobladores-prehispanicos-del-valle-de-aburra-multimedia-recurso-electronico/",
      "sections": [
        "Página inicial",
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://co.antropotesis.alterum.info/acervo/aburra-desconocido-una-mirada-sobre-los-pobladores-prehispanicos-del-valle-de-aburra-multimedia-recurso-electronico/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 10,
        "Introdução": 10
      },
      "number": 10,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 7,
      "citation": "Proyecto AD. Créditos originais: contrato 030 de 2007 da Área Metropolitana del Valle de Aburrá; trabalho de conclusão de curso de Julián de Jesús Pérez Ríos; design de Jorge Fidel Castro. Medellín; 2007.",
      "sections": [
        "Página inicial",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Página inicial": 11,
        "Introdução": 11
      },
      "number": 11,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/index.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 213,
      "citation": "Orrego Arismendi JC, Aceituno Bocanegra FJ, Piazzini Suárez CE, Bolívar Rojas EE, Sánchez Betancur EA, Rosique Gracia J, et al. Antropólogos, maestros e investigadores: 50 años del departamento de Antropología de la Universidad de Antioquia. Medellín: Universidad de Antioquia; 2016.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://hdl.handle.net/10495/9397"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 12
      },
      "number": 12,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 215,
      "citation": "Universidad de Antioquia, Departamento de Antropología. Profesores y grupos de trabajo: Antropología UdeA [Internet]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2021 [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://view.genially.com/610333c104ef740d704bae46"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 13
      },
      "number": 13,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 214,
      "citation": "Muñoz Ortiz LD, Barrera Valencia D. El programa regionalizado de Antropología de la Universidad de Antioquia: una experiencia académica de encuentro con el otro. Bol Antropol. 2017;32(53):232-254. doi:10.17533/udea.boan.v32n53a13.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.v32n53a13"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 14
      },
      "number": 14,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 216,
      "citation": "American Anthropological Association. What is anthropology? [Internet]. Arlington: AAA; [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://americananthro.org/practice-teach/what-is-anthropology/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 15
      },
      "number": 15,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 217,
      "citation": "Society for American Archaeology. What is archaeology? [Internet]. Washington (DC): SAA; [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://www.saa.org/Member/SAAMember/About-Archaeology/What-is-Archaeology.aspx"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 16
      },
      "number": 16,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 218,
      "citation": "Universidad Complutense de Madrid. Departamento de Prehistoria, Historia Antigua y Arqueología: organización [Internet]. Madrid: UCM; [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://www.ucm.es/preharq/organizacion"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 17
      },
      "number": 17,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 221,
      "citation": "Geertz C. Thick description: toward an interpretive theory of culture. Em: The interpretation of cultures: selected essays. New York: Basic Books; 1973. p. 3-30.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://hci.stanford.edu/courses/cs376/private/readings/geertz_thick_description.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 18
      },
      "number": 18,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 219,
      "citation": "Boas F. The limitations of the comparative method of anthropology. Science. 1896;4(103):901-908. doi:10.1126/science.4.103.901.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://www.anthrobase.com/Browse/home/hst/cache/bocomp.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 19
      },
      "number": 19,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 156,
      "citation": "Sardella JB. Relación del descubrimiento de las provincias de Antiochia por Jorge Robledo [relato de 1541]. Trecho reproduzido e adaptado em: Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):41-43 [citado em 2026 out. 1]. Disponível em: https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf",
      "sections": [
        "Simbolismo",
        "Condiciones para habitar: recursos animales",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf#page=41"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 20,
        "Introdução": 20
      },
      "number": 20,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 220,
      "citation": "Tylor EB. Primitive culture: researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom. Vol. 1. London: John Murray; 1871. p. 1.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://darwin-online.org.uk/converted/pdf/1871_Tylor_PrimitiveCulture_CUL-DAR.LIB.635.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 21
      },
      "number": 21,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 222,
      "citation": "Martín Barbero J. Una cátedra para meter país en la universidad. Nexus. 2021;(30):e20411837. p. 7. doi:10.25100/n.v0i30.11837. Discurso proferido em 30 de agosto de 2012; publicação eletrônica em 3 de março de 2022.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://nexus.univalle.edu.co/index.php/nexus/article/view/11837"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 22
      },
      "number": 22,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 223,
      "citation": "Martín-Barbero J. Globalización y multiculturalidad. Comunicación. 2022;(47):114-126. doi:10.18566/comunica.n47.a07. Reedição de um texto publicado originalmente em 1998.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.18566/comunica.n47.a07"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 23
      },
      "number": 23,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 9,
      "citation": "Reimer PJ, Austin WEN, Bard E, et al. The IntCal20 Northern Hemisphere radiocarbon age calibration curve (0-55 cal kBP). Radiocarbon. 2020;62(4):725-757. doi:10.1017/rdc.2020.41.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1017/RDC.2020.41"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 24
      },
      "number": 24,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 10,
      "citation": "Corporación SIPAH. Museo Comunitario Virtual Graciliano Arcila Vélez [Internet]. Itagüí: Corporación SIPAH; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://corporacionsipah.org/museo-virtual-comunitario-gav/",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://corporacionsipah.org/museo-virtual-comunitario-gav/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 25
      },
      "number": 25,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 13,
      "citation": "Botero Páez S, Druc IC, Brooks WE, Montoya Granda E. Arcilla y cultura: nuevos y viejos datos sobre la cerámica prehispánica en la cuenca alta de la quebrada Piedras Blancas (Antioquia-Colombia). Bol Antropol. 2017;32(54):224-251. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a10.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.v32n54a10"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 26
      },
      "number": 26,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 76,
      "citation": "Cardona Velásquez LC. Prospección arqueológica en el cerro Pan de Azúcar, área periurbana de la ciudad de Medellín, Colombia. Bol Antropol. 2002;16(33):54-76 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/search/search?query=Prospecci%C3%B3n%20arqueol%C3%B3gica%20en%20el%20cerro%20Pan%20de%20Az%C3%BAcar",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/search/search?query=Prospecci%C3%B3n%20arqueol%C3%B3gica%20en%20el%20cerro%20Pan%20de%20Az%C3%BAcar"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 27
      },
      "number": 27,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 11,
      "citation": "Godoy-Toro A, Loaiza-Usuga JC, Monsalve-Marín C, et al. Ancient anthropogenic soils and activity areas of the Colombian Andean region: A geoarchaeological approach. Geoarchaeology. 2022;37(1):120-147. doi:10.1002/gea.21876.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1002/gea.21876"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 28
      },
      "number": 28,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 78,
      "citation": "Santos Vecino G. El Volador: las viviendas de los muertos. Bol Antropol. 1995;9(25):11-48. doi:10.17533/udea.boan.343758.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.343758"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 29
      },
      "number": 29,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 12,
      "citation": "Acevedo Zapata JL. Aldea y sistema de canales del siglo III d. C. en el Valle de Aburrá: Plan de Manejo Arqueológico El Ranchito. Medellín: Predios del Sur SA; 2003. Relatório de pesquisa. Consulta indireta em Botero Páez e Gómez Londoño (2010); a ligação anteriormente atribuída a este relatório correspondia a Historia de mi barrio, Itagüí 2023.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 30
      },
      "number": 30,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 77,
      "citation": "Aristizábal Espinosa P. Los Aburráes: tras los rastros de nuestros ancestros. Una aproximación desde la arqueología. 1.ª ed. Medellín: Alcaldía de Medellín, Secretaría de Cultura Ciudadana; 2015. ISBN: 9789588845340. Inventário de Guayabal: p. 34-37. Cópia digital consultada no Scribd; o colofão indica primeira edição de abril de 2015, em comparação com 2014 na ficha do Google Books.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Introdução",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://es.scribd.com/document/438441527/Libro-Los-Aburraes-PDF-pdf",
        "https://books.google.com/books/about/Los_aburr%C3%A1es.html?id=TRYk0AEACAAJ"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 31
      },
      "number": 31,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true,
      "aliases": [
        160
      ]
    },
    {
      "id": 14,
      "citation": "Obregón Cardona M. Lugares de habitación prehispánicos en el Valle de Aburrá: grupos domésticos, prácticas y diferencias sociales. Bol Antropol. 2017;32(54):192-223. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a09. Disponível em: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/328615",
      "sections": [
        "A extensão do espaço",
        "Linha do tempo",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/328615"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 32,
        "Introdução": 32
      },
      "number": 32,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "tabla de dataciones"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 188,
      "citation": "Feinman GM, Cervantes Quequezana G, Green A, Lawrence D, Munson J, Ortman S, et al. Assessing grand narratives of economic inequality across time. Proc Natl Acad Sci U S A. 2025;122(16):e2400698121. doi:10.1073/pnas.2400698121.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1073/pnas.2400698121",
        "https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40228119/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 33
      },
      "number": 33,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 191,
      "citation": "Botero Páez S, Gómez Londoño L. Arqueología de lo doméstico en Colombia. Bol Antropol. 2010;24(41):242-282. Disponível em: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/7979",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/7979"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 34
      },
      "number": 34,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 155,
      "citation": "Proyecto AD. Observaciones de campo e interpretación histórica y arqueológica de los caminos del Quitasol y de los muros acompañantes del camino de Cieza [comunicações do autor e conteúdos do projeto]. 27 set. e 2 out. 2026. Inclui a hipótese de uma base indígena pré-hispânica e a argumentação econômica sobre atribuições coloniais, republicanas e do século XX. Os documentos históricos específicos desse argumento econômico não foram individualizados nesta revisão. Disponível em: https://proyectoad.org/htdocs/piedra_construcciones.html",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://proyectoad.org/htdocs/piedra_construcciones.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 35
      },
      "number": 35,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 79,
      "citation": "Botero Páez S. Elementos para leer un palimpsesto: indígenas, caminos, piedras, mulas y caballos en Colombia. Bol Antropol. 2006;20(37):265-287. doi:10.17533/udea.boan.6899.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "De como as pedras falam",
        "Modificando el paisaje: base piedra",
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.6899"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 36
      },
      "number": 36,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 189,
      "citation": "Proyecto AD. La piedra y el funeral: evidencias de Envigado e interpretación del prestigio [Internet]. Proyecto AD; 2026 [citado em 2026 out. 2]. Síntese de Santos Vecino (2006, 2008 e 2011) e das interpretações do projeto. As procedências do Pacífico e do Ruiz–Tolima são apresentadas como propostas a confirmar. Disponível em: https://proyectoad.org/htdocs/piedra_funeral.html",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://proyectoad.org/htdocs/piedra_funeral.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 37
      },
      "number": 37,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 190,
      "citation": "Proyecto AD. El cuerpo como símbolo: comparación y distribución de las vasijas antropomorfas femeninas [Internet]. Proyecto AD; 2026 [citado em 2026 out. 2]. Hipótese regional sustentada pelo inventário e pela comparação do projeto; fontes de base: Arcila Vélez (1969 e 1977), Piazzini Suárez (2015) e Uribe Villegas (2005). Disponível em: https://proyectoad.org/htdocs/cuerpo.html",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://proyectoad.org/htdocs/cuerpo.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 38
      },
      "number": 38,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 224,
      "citation": "Montoya Guzmán JD, González Jaramillo JM, transcritores. Visita a la provincia de Antioquia por Francisco de Herrera Campuzano, 1614-1616. Medellín: Universidad Nacional de Colombia; 2010. (Colección Bicentenario de Antioquia). ISBN: 9789587280722.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://fondoeditorial.itm.edu.co/Bicentenario/Visita-a-la-provincia/detalle-libro.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 39
      },
      "number": 39,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 227,
      "citation": "Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):38-99 [citado em 2026 out. 7]. Auto de resguardo de 2 de março de 1616: p. 44-47; comentário histórico: p. 51. A nota 4 remete à Crónica Municipal (1967), p. 103-104, e indica adaptação ao espanhol moderno.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf#page=44"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 40
      },
      "number": 40,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 225,
      "citation": "Albicentenario. Fundación de San Lorenzo de Aburrá y de otros siete pueblos de indios y resguardos en Antioquia (1615-1616) [Internet]. [sem data; citado em 2026 out. 7]. Texto e continuação com notas 1-4.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://www.albicentenario.com/index_archivos/celebracion_colombiana198.html",
        "https://www.albicentenario.com/index_archivos/celebracion_colombiana199.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 41
      },
      "number": 41,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 226,
      "citation": "Piedrahita Echeverri J. Documentos y estudios para la historia de Medellín. Medellín: Concejo Municipal de Medellín; 1975. p. 121. Auto de Francisco Herrera Campuzano de 2 de março de 1616; citado por Albicentenario, nota 2.",
      "sections": [
        "Introdução"
      ],
      "urls": [
        "https://www.albicentenario.com/index_archivos/celebracion_colombiana199.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Introdução": 42
      },
      "number": 42,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 16,
      "citation": "Proyecto AD. Paisajes, cascadas y panorámicas del Valle de Aburrá [fotografias]. Arquivo fotográfico do projeto; 2007. As seis fotografias da galeria, incluindo a panorâmica de Bello, Copacabana e Girardota, correspondem a 2007, conforme confirmação do proprietário em 20 de setembro de 2026.",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 43
      },
      "number": 43,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 137,
      "citation": "Organización de las Naciones Unidas para la Agricultura y la Alimentación; Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura. Mapa de suelos del mundo 1:5 000 000. Vol. IV, América del Sur [Internet]. París: UNESCO; 1971 [citado em 2026 set. 17]. p. 43-44. Disponível em: https://www.fao.org/docrep/019/as361s/as361s.pdf",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://www.fao.org/docrep/019/as361s/as361s.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 44
      },
      "number": 44,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 138,
      "citation": "Gómez J, Núñez-Tello A, Mateus-Zabala D, Alcárcel-Gutiérrez FA, Lasso-Muñoz RM, Marín-Rincón E, et al. Physiographic and geological setting of the Colombian territory. Em: Gómez J, Mateus-Zabala D, editores. The geology of Colombia. Vol. 1, Proterozoic–Paleozoic. Bogotá: Servicio Geológico Colombiano; 2020. p. 1-16. doi:10.32685/pub.esp.35.2019.01.",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.32685/pub.esp.35.2019.01"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 45
      },
      "number": 45,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 139,
      "citation": "Gobernación de Antioquia. Plan departamental de gestión del riesgo de desastres [Internet]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [data desconhecida] [citado em 2026 set. 17]. Cap. II, seções 2.1-2.2.1. Disponível em: https://www.antioquia.gov.co/images/PDF2/Dapard/2020/03-marzo/pdgrd-antioquia-2018.pdf",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://www.antioquia.gov.co/images/PDF2/Dapard/2020/03-marzo/pdgrd-antioquia-2018.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 46
      },
      "number": 46,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 20,
      "citation": "Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Plan de gestión 2024-2027 [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2024 [citado em 2026 set. 17]. p. 137-139, 144. Disponível em: https://www.metropol.gov.co/area/SiteAssets/Paginas/planeacion-estrategica/plan-de-gestion/PlanGestion_2024-2027_VF.pdf",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://www.metropol.gov.co/area/SiteAssets/Paginas/planeacion-estrategica/plan-de-gestion/PlanGestion_2024-2027_VF.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 47
      },
      "number": 47,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 140,
      "citation": "Área Metropolitana del Valle de Aburrá. RedRío [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; [data desconhecida] [citado em 2026 set. 19]. Disponível em: https://www.metropol.gov.co/area-metropolitana/Pages/Agua/Sidebar/Redrio.aspx",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://www.metropol.gov.co/area-metropolitana/Pages/Agua/Sidebar/Redrio.aspx"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 48
      },
      "number": 48,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 141,
      "citation": "Muñoz-Arroyave E, Pineda-Gómez H. La expansión del proyecto Medellín: implicaciones territoriales para el Valle de San Nicolás y el Cauca Medio (Colombia). Ciudad y Territorio Estudios Territoriales. 2023;55(218):1155-76. doi:10.37230/CyTET.2023.218.9.",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.37230/CyTET.2023.218.9"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 49
      },
      "number": 49,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 142,
      "citation": "HydroSHEDS. HydroSHEDS core data, versión 1.1: modelo digital de elevación con vacíos rellenados, 15 segundos de arco, América del Sur y América del Norte y Central [conjunto de dados na Internet]. HydroSHEDS; [data desconhecida] [citado em 2026 set. 18]. Disponível em: https://www.hydrosheds.org/hydrosheds-core-downloads",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://www.hydrosheds.org/hydrosheds-core-downloads"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 50
      },
      "number": 50,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 143,
      "citation": "HydroSHEDS. HydroRIVERS, versión 1.0: América del Sur [conjunto de dados na Internet]. HydroSHEDS; [data desconhecida] [citado em 2026 set. 18]. Disponível em: https://www.hydrosheds.org/products/hydrorivers",
      "sections": [
        "A extensão do espaço",
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.hydrosheds.org/products/hydrorivers"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 51
      },
      "number": 51,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 144,
      "citation": "Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional 2025: capa Departamento [conjunto de dados na Internet]. Bogotá: DANE; 2025 [citado em 2026 set. 18]. Disponível em: https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/MapServer/319",
      "sections": [
        "A extensão do espaço",
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/MapServer/319"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 52
      },
      "number": 52,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 145,
      "citation": "Área Metropolitana del Valle de Aburrá. División política: capa Valle de Aburrá, extensión espacial en EPSG:3116 [serviço cartográfico na Internet]. Medellín: AMVA; [data desconhecida] [citado em 2026 set. 18]. Disponível em: https://sim.metropol.gov.co/arcgis/rest/services/Division_Politica/Division_Politica/MapServer/2",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://sim.metropol.gov.co/arcgis/rest/services/Division_Politica/Division_Politica/MapServer/2"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 53
      },
      "number": 53,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 41,
      "citation": "Vélez Escobar N. El pueblo aburrá de Guayabal en 1541. Bol Antropol. 1999;13(30):221-240. doi:10.17533/udea.boan.337539. Disponível em: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/337539/20792655/166807",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/337539/20792655/166807"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 54
      },
      "number": 54,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 146,
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 55
      },
      "citation": "Cuevas Arenas H, Castañeda AF. Un acercamiento de la configuración de los pueblos de indios de la provincia de Antioquia colonial. Em: Freire Tigreros ME, Restrepo Rodríguez D, compiladoras. Comunidades epistemológicas: investigando la actualidad desde diversas disciplinas. Tomo I [Internet]. Cali: Universidad Santiago de Cali; 2019 [citado em 2026 set. 19]. p. 131–154. Disponível em: https://libros.usc.edu.co/index.php/usc/catalog/download/255/328/5149?inline=1",
      "urls": [
        "https://libros.usc.edu.co/index.php/usc/catalog/download/255/328/5149?inline=1"
      ],
      "number": 55,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 147,
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 56
      },
      "citation": "Caicedo LJ. IV centenario de la fundación de San Lorenzo de Aburrá y de otros siete pueblos de indios en Antioquia, 1616–2016 [Internet]. Envigado: Corporación Otraparte; 2015 set. 3 [citado em 2026 set. 19]. Disponível em: https://www.otraparte.org/agenda-cultural/ciencia/san-lorenzo-aburra/",
      "urls": [
        "https://www.otraparte.org/agenda-cultural/ciencia/san-lorenzo-aburra/"
      ],
      "number": 56,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 148,
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 57
      },
      "citation": "Jiménez Meneses O. Devoción, fiesta y poblamiento en las fronteras del Nuevo Reino de Granada, 1650–1800. Diálogos Rev Electr Hist. 2017;18(2):36–58. doi:10.15517/dre.v18i2.25856. Disponível em: https://www.scielo.sa.cr/scielo.php?lng=en&nrm=iso&pid=S1409-469X2017000200036&script=sci_arttext&tlng=es",
      "urls": [
        "https://www.scielo.sa.cr/scielo.php?lng=en&nrm=iso&pid=S1409-469X2017000200036&script=sci_arttext&tlng=es"
      ],
      "number": 57,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 149,
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 58
      },
      "citation": "Ramirez Bacca R, Londoño-Uriza EA. Colonización y poblamiento en Antioquia (Colombia), 1850–1890. Los casos de Titiribí, Concordia y Jericó. Hist Caribe. 2024;19(45):105–146. doi:10.15648/hc.45.2024.4090. Disponível em: https://revistas.uniatlantico.edu.co/index.php/Historia_Caribe/article/view/4090?articlesBySimilarityPage=3",
      "urls": [
        "https://revistas.uniatlantico.edu.co/index.php/Historia_Caribe/article/view/4090?articlesBySimilarityPage=3"
      ],
      "number": 58,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 150,
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 59
      },
      "citation": "European Space Agency. Copernicus DEM: global and European digital elevation model [conjunto de dados na Internet]. [Local desconhecido]: ESA; [data desconhecida] [citado em 2026 set. 19]. Instância GLO-30 Public, distribuição AWS da edição de 2021. Disponível em: https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/. doi:10.5270/ESA-c5d3d65. Descrição e condições: https://dataspace.copernicus.eu/explore-data/data-collections/copernicus-contributing-missions/collections-description/COP-DEM",
      "urls": [
        "https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/",
        "https://dataspace.copernicus.eu/explore-data/data-collections/copernicus-contributing-missions/collections-description/COP-DEM"
      ],
      "number": 59,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 151,
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 60
      },
      "citation": "Gobernación de Antioquia. Mapas base: cuerpos de agua, drenaje doble y drenaje sencillo [serviço geográfico na Internet]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [data desconhecida] [citado em 2026 set. 19]. Camadas 6, 7 e 8. Disponível em: https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer",
      "urls": [
        "https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer"
      ],
      "number": 60,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 22,
      "citation": "Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional, versión 2025: Zona Urbana [conjunto de dados na Internet]. Bogotá: DANE; 2025 [citado em 2026 set. 19]. Camada 305. Disponível em: https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/FeatureServer/305",
      "sections": [
        "A extensão do espaço",
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://geoportal.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2025/Serv_CapasMGN_2025/FeatureServer/305"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 61
      },
      "number": 61,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 152,
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 62
      },
      "citation": "Otero de Santos H. Áreas de potencial arqueológico en el municipio de Envigado [Internet]. Envigado: Municipio de Envigado, Secretaría de Planeación; 2007 [citado em 2026 set. 20]. Disponível em: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/3.InformeFinalArqueologiaPOT.pdf",
      "urls": [
        "https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/3.InformeFinalArqueologiaPOT.pdf"
      ],
      "number": 62,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 153,
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 63
      },
      "citation": "Instituto Colombiano de Antropología e Historia. Programa de Arqueología Preventiva [Internet]. Bogotá: ICANH; [citado em 2026 set. 20]. Disponível em: https://www.icanh.gov.co/transparencia-acceso-informacion-publica/tramites/programa-de-arqueologia-preventiva",
      "urls": [
        "https://www.icanh.gov.co/transparencia-acceso-informacion-publica/tramites/programa-de-arqueologia-preventiva"
      ],
      "number": 63,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 29,
      "citation": "Proyecto AD. Panorámica de la mancha urbana de Bello, Copacabana y Girardota [fotografia]. Arquivo do projeto; 2007. Ano confirmado pelo proprietário em 20 de setembro de 2026.",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 64
      },
      "number": 64,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 30,
      "citation": "Delgado M. Sinopsis de la arqueología y la bioantropología del poblamiento temprano del noroccidente de Sudamérica. Rev Colomb Antropol. 2017;53(1):213-239. Disponível em: https://revistas.icanh.gov.co/index.php/rca/article/download/9/8/15",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.icanh.gov.co/index.php/rca/article/download/9/8/15"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 65
      },
      "number": 65,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 32,
      "citation": "Bermúdez Restrepo MA. Los grupos portadores del estilo cerámico tardío en el centro del departamento de Antioquia. Bol Antropol. 1997;11(27):187-201. Disponível em: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/338724/20793783",
      "sections": [
        "A extensão do espaço",
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/338724/20793783"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 66
      },
      "number": 66,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 154,
      "sections": [
        "A extensão do espaço",
        "Linha do tempo"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 67
      },
      "citation": "European Space Agency. Copernicus DEM: global and European digital elevation model, GLO-90 [conjunto de dados na Internet]. ESA; [data desconhecida] [citado em 2026 set. 19]. Distribuição AWS da edição de 2021. doi:10.5270/ESA-c5d3d65. Disponível em: https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/",
      "urls": [
        "https://registry.opendata.aws/copernicus-dem/"
      ],
      "number": 67,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 40,
      "citation": "Museo del Oro. Museo del Oro Quimbaya y Jardín arqueobotánico: un legado milenario en el corazón del Eje Cafetero. Bol Mus Oro. 2024;(62):159-164. Disponível em: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/download/22358/22430/43990",
      "sections": [
        "A extensão do espaço"
      ],
      "urls": [
        "https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/download/22358/22430/43990"
      ],
      "pageReferences": {
        "A extensão do espaço": 68
      },
      "number": 68,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 55,
      "citation": "Saltré F, Chadœuf J, Higham T, Ochocki M, Block S, Bunney E, et al. Environmental conditions associated with initial northern expansion of anatomically modern humans. Nat Commun. 2024;15(1):4364. doi:10.1038/s41467-024-48762-8.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41467-024-48762-8"
      ],
      "number": 69,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 237,
      "citation": "Praetorius SK, Alder JR, Condron A, Mix AC, Walczak MH. Ice and ocean constraints on early human migrations into North America along the Pacific coast. Proc Natl Acad Sci USA. 2023;120(7):e2208738120. doi:10.1073/pnas.2208738120.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1073/pnas.2208738120"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 70,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 238,
      "citation": "Clark J, Carlson AE, Reyes AV, Carlson ECB, Guillaume L, Milne GA, et al. The age of the opening of the Ice-Free Corridor and implications for the peopling of the Americas. Proc Natl Acad Sci U S A. 2022;119(14):e2118558119. doi:10.1073/pnas.2118558119.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1073/pnas.2118558119",
        "https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9168949/"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 71,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 57,
      "citation": "Natural Earth. Admin 0 – Countries, 1:110m [conjunto de dados cartográficos]. Natural Earth; [data desconhecida]. Domínio público. [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.naturalearthdata.com/downloads/110m-cultural-vectors/110m-admin-0-countries/",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.naturalearthdata.com/downloads/110m-cultural-vectors/110m-admin-0-countries/"
      ],
      "number": 72,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 43,
      "citation": "Mithen S. Arqueología de la mente: orígenes del arte, de la religión y de la ciencia. Barcelona: Crítica; 1998. 333 p [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.casadellibro.com/libro-arqueologia-de-la-mente/9788474239034/624553",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.casadellibro.com/libro-arqueologia-de-la-mente/9788474239034/624553"
      ],
      "number": 73,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 44,
      "citation": "Bergström A, Stringer C, Hajdinjak M, Scerri EML, Skoglund P. Origins of modern human ancestry. Nature. 2021;590(7845):229-237. doi:10.1038/s41586-021-03244-5.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-021-03244-5"
      ],
      "number": 74,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 45,
      "citation": "Daver G, Guy F, Mackaye HT, et al. Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad. Nature. 2022;609(7925):94-100. doi:10.1038/s41586-022-04901-z.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-022-04901-z"
      ],
      "number": 75,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 46,
      "citation": "Harmand S, Lewis JE, Feibel CS, et al. 3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya. Nature. 2015;521(7552):310-315. doi:10.1038/nature14464.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/nature14464"
      ],
      "number": 76,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 47,
      "citation": "Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, et al. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia. Science. 2015;347(6228):1352-1355. doi:10.1126/science.aaa1343.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.aaa1343"
      ],
      "number": 77,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 48,
      "citation": "Meyer M, Arsuaga JL, de Filippo C, et al. Nuclear DNA sequences from the Middle Pleistocene Sima de los Huesos hominins. Nature. 2016;531(7595):504-507. doi:10.1038/nature17405.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/nature17405"
      ],
      "number": 78,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 49,
      "citation": "Richter D, Grün R, Joannes-Boyau R, et al. The age of the hominin fossils from Jebel Irhoud, Morocco, and the origins of the Middle Stone Age. Nature. 2017;546(7657):293-296. doi:10.1038/nature22335.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/nature22335"
      ],
      "number": 79,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 50,
      "citation": "Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, et al. Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago. Nature. 2017;547(7663):306-310. doi:10.1038/nature22968.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/nature22968"
      ],
      "number": 80,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 51,
      "citation": "Hublin JJ, Sirakov N, Aldeias V, et al. Initial Upper Palaeolithic Homo sapiens from Bacho Kiro Cave, Bulgaria. Nature. 2020;581(7808):299-302. doi:10.1038/s41586-020-2259-z.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-020-2259-z"
      ],
      "number": 81,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 52,
      "citation": "Holliday VT, Windingstad JD, Bright J, Phillips BG, Butler JB, Breslawski R, Bowman JE. Paleolake geochronology supports Last Glacial Maximum (LGM) age for human tracks at White Sands, New Mexico. Sci Adv. 2025;11(25):eadv4951. doi:10.1126/sciadv.adv4951.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/sciadv.adv4951"
      ],
      "number": 82,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 53,
      "citation": "Davis LG, Madsen DB, Becerra-Valdivia L, Higham T, Sisson DA, Skinner SM, et al. Late Upper Paleolithic occupation at Cooper’s Ferry, Idaho, USA, circa 16,000 years ago. Science. 2019;365(6456):891-897. doi:10.1126/science.aax9830.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.aax9830"
      ],
      "number": 83,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 54,
      "citation": "Halligan JJ, Waters MR, Perrotti A, Owens IJ, Feinberg JM, Bourne MD, et al. Pre-Clovis occupation 14,550 years ago at the Page-Ladson site, Florida, and the peopling of the Americas. Sci Adv. 2016;2(5):e1600375. doi:10.1126/sciadv.1600375.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/sciadv.1600375"
      ],
      "number": 84,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 231,
      "citation": "Morcote-Ríos G, Aceituno FJ, Iriarte J, Robinson M, Chaparro-Cárdenas JL. Colonisation and early peopling of the Colombian Amazon during the Late Pleistocene and the Early Holocene: New evidence from La Serranía La Lindosa. Quat Int. 2021;578:5-19. doi:10.1016/j.quaint.2020.04.026.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.quaint.2020.04.026"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 85,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 239,
      "citation": "Ardelean CF, et al. Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum. Nature. 2020;584(7819):87-92. doi:10.1038/s41586-020-2509-0.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41586-020-2509-0"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 86,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 240,
      "citation": "Michigan State University, Department of Anthropology. Early Chiquihuite Cave “artifacts” are likely natural in origin. 1 de novembro de 2021.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://anthropology.msu.edu/2021/11/01/early-chiquihuite-cave-artifacts-are-likely-natural-in-origin/"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 87,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 232,
      "citation": "Pansani TR, Pobiner B, Gueriau P, et al. Evidence of artefacts made of giant sloth bones in central Brazil around the last glacial maximum. Proc R Soc B. 2023;290(2002):20230316. doi:10.1098/rspb.2023.0316.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1098/rspb.2023.0316"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 88,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 233,
      "citation": "Dillehay TD, Goodbred S, Pino M, et al. Simple technologies and diverse food strategies of the Late Pleistocene and Early Holocene at Huaca Prieta, Coastal Peru. Science Advances. 2017;3(5):e1602778. doi:10.1126/sciadv.1602778.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/sciadv.1602778"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 89,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 235,
      "citation": "Surovell TA, Méndez C, García JL, Lüthgens C, Thompson JM, Latorre C. A mid-Holocene age for Monte Verde challenges the timeline of human colonization of South America. Science. 2026;391(6791):1283-1288. doi:10.1126/science.adw9217.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.adw9217"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 90,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 236,
      "citation": "Dillehay TD, Pino M, Lara LE, et al. Archaeological and Geological Evidence at Monte Verde II, Chile, Supports a Human Occupation at ∼14,500 Years Ago. PaleoAmerica. 2026;12(2):132-143. Publicado online em 19 de agosto. doi:10.1080/20555563.2026.2699017.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1080/20555563.2026.2699017"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 91,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 234,
      "citation": "Politis GG, Gutiérrez MA, Rafuse DJ, Blasi A. The Arrival of Homo sapiens into the Southern Cone at 14,000 Years Ago. PLoS ONE. 2016;11(9):e0162870. doi:10.1371/journal.pone.0162870.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1371/journal.pone.0162870"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 92,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: panorama-humano"
      }
    },
    {
      "id": 58,
      "citation": "Santos Vecino G, Monsalve Marín CA, Correa Salas LV. Alteration of tropical forest vegetation from the Pleistocene-Holocene transition and plant cultivation from the end of early Holocene through middle Holocene in Northwest Colombia. Quat Int. 2015;363:28-42. doi:10.1016/j.quaint.2014.09.018.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.quaint.2014.09.018"
      ],
      "number": 93,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: la-morena"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 59,
      "citation": "Valencia-Giraldo YP, Escobar-Arenas LC, Mendoza-Ramírez J, Delgado-Sierra D, Cárdenas-Rozo AL. Review of fossiliferous localities at Antioquia department, Colombia. Bol Cienc Tierra. 2016;(40):46-54. doi:10.15446/rbct.n40.53748.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/rbct.n40.53748"
      ],
      "number": 94,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7720"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 60,
      "citation": "Boivin NL, Zeder MA, Fuller DQ, Crowther A, Larson G, Erlandson JM, et al. Ecological consequences of human niche construction: examining long-term anthropogenic shaping of global species distributions. Proc Natl Acad Sci U S A. 2016;113(23):6388-6396. doi:10.1073/pnas.1525200113.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1073/pnas.1525200113"
      ],
      "number": 95,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7720"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 244,
      "citation": "U.S. Geological Survey. Volcanoes: Principal Types of Volcanoes [Internet]. [consultado em 8 de outubro de 2026].",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://pubs.usgs.gov/gip/volc/types.html"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 96,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      }
    },
    {
      "id": 245,
      "citation": "Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Nevado del Ruiz [perfil do vulcão na Internet]. [consultado em 8 de outubro de 2026].",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=351020"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 97,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      }
    },
    {
      "id": 246,
      "citation": "Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Santa Isabel [perfil do vulcão na Internet]. [consultado em 8 de outubro de 2026].",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=351021"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 98,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      }
    },
    {
      "id": 247,
      "citation": "Smithsonian Institution, Global Volcanism Program. Nevado del Tolima [perfil do vulcão na Internet]. [consultado em 8 de outubro de 2026].",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=351030"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 99,
      "citedInText": true,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      }
    },
    {
      "id": 61,
      "citation": "U.S. Geological Survey. Ashfall is the most widespread and frequent volcanic hazard [Internet]. Reston (VA): USGS; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.usgs.gov/programs/VHP/ashfall-most-widespread-and-frequent-volcanic-hazard",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.usgs.gov/programs/VHP/ashfall-most-widespread-and-frequent-volcanic-hazard"
      ],
      "number": 100,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 62,
      "citation": "Aristizábal E, Yokota S. Evolución geomorfológica del Valle de Aburrá y sus implicaciones en la ocurrencia de movimientos en masa. Bol Cienc Tierra. 2008;(24):5-18 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://revistas.unal.edu.co/index.php/rbct/article/view/9268",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.unal.edu.co/index.php/rbct/article/view/9268"
      ],
      "number": 101,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 63,
      "citation": "Pérez Echavarría N, Jaramillo Jaramillo DF, Ruíz Villadiego OS, Parra Sánchez LN. Caracterización de un Andisol de la cuenca alta de la quebrada Santa Elena, Oriente Antioqueño, Colombia. Rev Fac Cienc. 2017;6(1):24-38. doi:10.15446/rev.fac.cienc.v6n1.60628.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/rev.fac.cienc.v6n1.60628"
      ],
      "number": 102,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-7150"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 64,
      "citation": "Restrepo Correa A. Problemas y potencial ecológico del componente polínico en excavaciones arqueológicas. Bol Antropol. 2009;23(40):259-278. doi:10.17533/udea.boan.6483.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.6483"
      ],
      "number": 103,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-4810"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 65,
      "citation": "Trigger BG. A history of archaeological thought. 2.ª ed. Cambridge: Cambridge University Press; 2006. doi:10.1017/CBO9780511813016.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1017/CBO9780511813016"
      ],
      "number": 104,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: la-morena-funeraria"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 66,
      "citation": "Alcaldía de Medellín. Corregimiento Santa Elena de Medellín [Internet]. Medellín: Distrito Especial de Ciencia, Tecnología e Innovación de Medellín; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.medellin.gov.co/pt/corregimientos/gerencia/santa-elena/",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.medellin.gov.co/pt/corregimientos/gerencia/santa-elena/"
      ],
      "number": 105,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-3000"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 67,
      "citation": "Museo Nacional de Colombia, Universidad de Antioquia. El Marrón-Inciso de Antioquia: una población prehispánica representada por el estilo cerámico Marrón-Inciso. Bogotá: Editorial Escala; 1993 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.udea.edu.co/wps/portal/udea/web/inicio/cultura/museo-universitario/acerca-museo/publicaciones",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.udea.edu.co/wps/portal/udea/web/inicio/cultura/museo-universitario/acerca-museo/publicaciones"
      ],
      "number": 106,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2910"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 68,
      "citation": "Bennett WC. Archeological regions of Colombia: a ceramic survey. New Haven: Yale University Press; 1944. Yale University Publications in Anthropology; no. 30 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA04070271",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA04070271"
      ],
      "number": 107,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2910"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 69,
      "citation": "Bruhns KO. Stylistic affinities between the Quimbaya gold style and a little-known ceramic style of the Middle Cauca Valley, Colombia. Ñawpa Pacha. 1969-1970;7-8:65-83. doi:10.1179/naw.1969.7-8.1.006.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1179/naw.1969.7-8.1.006"
      ],
      "number": 108,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2910"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 70,
      "citation": "Botero Páez S. Gente antigua, Piedras Blancas, campos circundados. Vestigios arqueológicos en el altiplano de Santa Elena (Antioquia, Colombia). Bol Antropol. 1999;13(30):265-305. doi:10.17533/udea.boan.337542.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.337542"
      ],
      "number": 109,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2900"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 71,
      "citation": "Botero Páez S. Piedras Blancas: transformación y construcción del espacio. Investigación arqueológica en la cuenca alta de la quebrada Piedras Blancas. Informe de prospección. Bol Antropol. 1997;11(27):124-167. doi:10.17533/udea.boan.338722.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "De como as pedras falam",
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.338722"
      ],
      "number": 110,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2900"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 72,
      "citation": "Inomata T. Lidar, space, and time in archaeology: promises and challenges. Annu Rev Anthropol. 2024;53(1):75-92. doi:10.1146/annurev-anthro-041222-093758.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1146/annurev-anthro-041222-093758"
      ],
      "number": 111,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2900"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 73,
      "citation": "Botero Páez S. Anotaciones al margen de la teoría y la práctica de una arqueología marginal y marginada, realizada sobre espacios geográficos invisibles. Estudio de caso: Antioquia (Colombia). Bol Antropol. 2008;22(39):207-249. doi:10.17533/udea.boan.6706.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.6706"
      ],
      "number": 112,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2550"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 74,
      "citation": "Castillo Espitia N, Aceituno Bocanegra FJ. El bosque domesticado, el bosque cultivado: un proceso milenario en el valle medio del río Porce en el noroccidente colombiano. Lat Am Antiq. 2006;17(4):561-578. doi:10.2307/25063072.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.2307/25063072"
      ],
      "number": 113,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2550"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 75,
      "citation": "Obregón Cardona M. De los tiestos a los textos: elementos para un análisis al respecto de las categorías clasificatorias de la cerámica arqueológica en Antioquia. Bol Antropol. 1999;13(30):166-178. doi:10.17533/udea.boan.337514.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.337514"
      ],
      "number": 114,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-2550"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {
        "Simbolismo": 114
      }
    },
    {
      "id": 80,
      "citation": "Botero Páez S. Caminos ásperos y fragosos para los caballos: apuntes para la historia de los caminos en Antioquia. Medellín: CODI-CISH, Departamento de Antropología, Universidad de Antioquia; 2005. ISBN 958-655-851-7 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://redcol.minciencias.gov.co/Record/UDEA2_c7360903544c0bc4b35291caf523d8bb",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://redcol.minciencias.gov.co/Record/UDEA2_c7360903544c0bc4b35291caf523d8bb"
      ],
      "number": 115,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1790"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 81,
      "citation": "Botero Páez S. Vestigios de una red vial antigua en el valle del río Aburrá, Antioquia-Colombia-Suramérica. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá, CORANTIOQUIA, Universidad de Antioquia; 2008. 191 p. ISBN 978-958-44-4588-9.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [],
      "number": 116,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1790"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 82,
      "citation": "Montoya Agudelo S. DRMI Quitasol–La Holanda: diagnóstico arqueológico [Internet]. Medellín: CORANTIOQUIA; Politécnico Colombiano Jaime Isaza Cadavid; 2023 [citado em 2026 set. 27]. p. 6, 22, 40–42. Síntese consultada para os estudos de Ospina (1999), Botero (2007) e Aristizábal (2021); os três relatórios originais não foram consultados diretamente aqui.",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://www.corantioquia.gov.co/wp-content/uploads/2024/02/Anexo-9.-Diagnostico-Arqueologico-y-Cultural-DRMI-QLH-1.pdf",
        "https://es.scribd.com/document/1067404082/Anexo-9-Diagnostico-Arqueologico-y-Cultural-DRMI-QLH-1"
      ],
      "number": 117,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1790"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 83,
      "citation": "Santos Vecino G. Una tumba de cancel en el Valle de Aburrá: implicaciones ideológicas de la interacción interregional. Em: Jaramillo E LG, compilador. Aguas arriba y aguas abajo: de la arqueología en las márgenes del río Cauca, curso medio. Bogotá: CESO, Ediciones Uniandes; 2008. p. 91-116 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://ediciones.uniandes.edu.co/gpd-aguas-arriba-y-aguas-abajo-de-la-arqueologia-en-las-margenes-del-rio-cauca-curso-medio-9789586953719-67f8621524cb0.html",
      "sections": [
        "Linha do tempo",
        "De como as pedras falam",
        "Más allá de la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://ediciones.uniandes.edu.co/gpd-aguas-arriba-y-aguas-abajo-de-la-arqueologia-en-las-margenes-del-rio-cauca-curso-medio-9789586953719-67f8621524cb0.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 118
      },
      "number": 118,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-escobero"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 168,
      "citation": "Pérez J, Proyecto AD. Prestigio, símbolos y pertenencia: hipótesis sobre Envigado, Guayabal y la exploración digital de los volantes de huso [texto do autor e comunicações pessoais]. 2026 out. 1.",
      "sections": [
        "Más allá de la piedra",
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 119
      },
      "number": 119,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-escobero"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 84,
      "citation": "Instituto de Estudios Regionales (INER), Universidad de Antioquia. Acercamiento histórico y etnográfico preliminar a la manifestación cultural silletera en Santa Elena, corregimiento de Medellín. Medellín: Secretaría de Cultura Ciudadana, Municipio de Medellín; 2013 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.medellin.gov.co/pt/documentos-fao/acercamiento-historico-y-etnografico-preliminar-a-la-manifestacion-cultural-silletera-en-santa-elena/",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.medellin.gov.co/pt/documentos-fao/acercamiento-historico-y-etnografico-preliminar-a-la-manifestacion-cultural-silletera-en-santa-elena/"
      ],
      "number": 120,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-sal"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 85,
      "citation": "McKillop H, Sills EC. Earliest Ancient Maya salt production in southern Belize: excavations at Jay-yi Nah. Antiquity. 2025;99(403):187-202. doi:10.15184/aqy.2024.186.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15184/aqy.2024.186"
      ],
      "number": 121,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-sal"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 157,
      "citation": "Cieza de León P. Crónica del Perú. 1553. Capítulos XVII e XXXV. Excertos transcritos em: Pedro Cieza de León describe el camino entre Urabá – Antioquia – Valle de Aburrá y Arma en su Crónica del Perú de 1553. Albicentenario [Internet; consultado em 2026 out. 8]. O trecho sobre roupas de algodão corresponde ao intercâmbio regional dos mercadores de Mungia.",
      "sections": [
        "Simbolismo",
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.albicentenario.com/index_archivos/celebracion_colombiana210.html"
      ],
      "number": 122,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: hace-1640-sal"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 86,
      "citation": "Figueroa Cancino JD. Las primeras relaciones del Nuevo Reino de Granada revisitadas (1539-1550): autores y temas centrales. Historia y Sociedad. 2018;(34):125-145. doi:10.15446/hys.n34.66652.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/hys.n34.66652"
      ],
      "number": 123,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: ano-1541"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 87,
      "citation": "Vargas Manrique PJ. Representación de los actores socioculturales en las crónicas de indias de la «Conquista». Forma y Función. 2019;32(1):53-80. doi:10.15446/fyf.v32n1.77413.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/fyf.v32n1.77413"
      ],
      "number": 124,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
        "kind": "estación: ano-1541"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 88,
      "citation": "Marreiros J, Pereira T, Iovita R. Controlled experiments in lithic technology and function. Archaeol Anthropol Sci. 2020;12(6):110. doi:10.1007/s12520-020-01059-5.",
      "sections": [
        "De como as pedras falam",
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1007/s12520-020-01059-5"
      ],
      "number": 125,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 89,
      "citation": "Cristiani E, Zupancich A. Sandstone ground stone technology: a multi-level use wear and residue approach to investigate the function of pounding and grinding tools. J Archaeol Method Theory. 2021;28(2):704-735. doi:10.1007/s10816-020-09488-1.",
      "sections": [
        "De como as pedras falam",
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1007/s10816-020-09488-1"
      ],
      "number": 126,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 90,
      "citation": "Martínez LE, Hernández HJ, et al. Identificación y caracterización del patrimonio rupestre asociado a las áreas naturales de la jurisdicción de Corantioquia. Medellín: Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia; 2006. Relatório final.",
      "sections": [
        "De como as pedras falam",
        "Petroglifos del Valle de Aburrá",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [],
      "aliases": [
        129
      ],
      "number": 127,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 91,
      "citation": "Rave Aristizábal MJ. Arquitectura prehispánica en el Valle de Aburrá. 1.ª ed. Bogotá: Editorial Universidad Nacional de Colombia; 2010. Ficha editorial [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-arquitectura-prehispyanica-en-el-valle-de-aburrya-9789587619317.html",
      "sections": [
        "De como as pedras falam",
        "La Galana"
      ],
      "urls": [
        "https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-arquitectura-prehispyanica-en-el-valle-de-aburrya-9789587619317.html"
      ],
      "number": 128,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 92,
      "citation": "Alzate Franco N, Osorio Guzmán CJ. Aproximación a una contextualización histórica y cultural de los petroglifos del Valle de Aburrá [trabalho de conclusão de curso na Internet]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2009 [citado em 2026 out. 1]. 83 p. Disponível em: https://bibliotecadigital.udea.edu.co/handle/10495/16790",
      "sections": [
        "De como as pedras falam",
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://bibliotecadigital.udea.edu.co/handle/10495/16790",
        "https://bibliotecadigital.udea.edu.co/bitstreams/230385b7-d8b0-4a51-a0f5-b8c3e460fcaf/download"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 129
      },
      "number": 129,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 93,
      "citation": "Inizan ML, Reduron-Ballinger M, Roche H, Tixier J. Technology and terminology of knapped stone. Nanterre: CREP; 1999.",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 130,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 96,
      "citation": "Ardila G, Politis G. Nuevos datos para un viejo problema: investigación y discusiones en torno del poblamiento de América del Sur. Bol Mus Oro. 1989;(23):3-45. Publicação digital [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://babel.banrepcultural.org/digital/api/collection/p17054coll9/id/18/download",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://babel.banrepcultural.org/digital/api/collection/p17054coll9/id/18/download"
      ],
      "number": 131,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 94,
      "citation": "Corporación GAIA. Ocupaciones tempranas en el Valle de Aburrá: sitio La Blanquita. Medellín: Fondo Mixto para la Promoción de la Cultura y las Artes de Antioquia; CORANTIOQUIA; 2002.",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 132,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 95,
      "citation": "Aceituno FJ, Loaiza N. The role of plants in the early human settlement of Northwest South America. Quat Int. 2015;363:20-27. doi:10.1016/j.quaint.2014.06.027.",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.quaint.2014.06.027"
      ],
      "number": 133,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 97,
      "citation": "Proyecto AD. Metate partido del barrio Sevilla y “Jardín de metates”, Medellín [fotografias]. Arquivo fotográfico do projeto; 2007 e data não especificada.",
      "sections": [
        "Manos a la piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 134,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 107,
      "citation": "Martínez LE. Petroglifos de Itagüí, Barbosa y Girardota [fotografias]. Arquivo visual do projeto original e CORANTIOQUIA; 1991, 1999 e 2006.",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 135
      },
      "number": 135,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 108,
      "citation": "Obregón M. Petroglifo de la vereda Buga, Barbosa [fotografia]. Arquivo visual do projeto original; 2003.",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 136
      },
      "number": 136,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 109,
      "citation": "Integral. Petroglifo de la vereda Buga, Barbosa [decalque]. Arquivo visual do projeto original; 1997.",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 137
      },
      "number": 137,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 177,
      "citation": "Hensel S. Topology I: script [Internet]. München: Ludwig-Maximilians-Universität München; 2020 fev. 12 [citado em 2026 out. 1]. p. 17. Disponível em: https://www.mathematik.uni-muenchen.de/~hensel/teaching/19top/19-top-script.pdf",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://www.mathematik.uni-muenchen.de/~hensel/teaching/19top/19-top-script.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 138
      },
      "number": 138,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 178,
      "citation": "Hatcher A. Algebraic topology [Internet]. Cambridge: Cambridge University Press; 2002 [citado em 2026 out. 1]. Seção 1.A, Graphs and free groups; p. 83-87. Disponível em: https://pi.math.cornell.edu/~hatcher/AT/ATch1.pdf",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://pi.math.cornell.edu/~hatcher/AT/ATch1.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 139
      },
      "number": 139,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 179,
      "citation": "López Alzate ER, Velásquez Castro AM. Aproximación al estudio iconográfico de las manifestaciones rupestres en el municipio de Támesis, Antioquia. Partes 1 y 2 [Internet]. Rupestreweb; 2014 [citado em 2026 out. 1]. Disponível em: https://www.rupestreweb.info/iconografiatamesis.html",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://www.rupestreweb.info/iconografiatamesis.html",
        "https://www.rupestreweb.info/iconografiatamesis2.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 140
      },
      "number": 140,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 130,
      "citation": "Piazzini Suárez CE. Cambio social en la cuenca media del río Cauca, Colombia (3000-400 a. P.): una aproximación desde las iconografías arqueológicas. Bol Antropol. 2015;30(50):55-93. doi:10.17533/udea.boan.v30n50a03.",
      "sections": [
        "Simbolismo",
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.v30n50a03"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 141
      },
      "number": 141,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 180,
      "citation": "Historic England. Multi-light imaging: highlight-reflectance transformation imaging (H-RTI) for cultural heritage [Internet]. 2.ª ed. Historic England; 2018 dez. 21 [citado em 2026 out. 1]. 72 p. (Guidance; HEAG069). Disponível em: https://historicengland.org.uk/images-books/publications/multi-light-imaging-heritage-applications/",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://historicengland.org.uk/images-books/publications/multi-light-imaging-heritage-applications/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Petroglifos del Valle de Aburrá": 142
      },
      "number": 142,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 98,
      "citation": "Proyecto AD. Estructuras y caminos de piedra del Valle de Aburrá [fotografias]. Arquivo fotográfico do projeto original; 2007. Inclui dez fotografias do caminho Niquía–San Pedro de los Milagros, Cerro Quitasol, Bello; autoria e data confirmadas pelo autor do Projeto em 27 de setembro de 2026.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 143,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 99,
      "citation": "Ingold T. The temporality of the landscape. World Archaeol. 1993;25(2):152-174. doi:10.1080/00438243.1993.9980235.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1080/00438243.1993.9980235"
      ],
      "number": 144,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 100,
      "citation": "Bailey G. Time perspectives, palimpsests and the archaeology of time. J Anthropol Archaeol. 2007;26(2):198-223. doi:10.1016/j.jaa.2006.08.002.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.jaa.2006.08.002"
      ],
      "number": 145,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 102,
      "citation": "Proyecto AD. Plataformas, muros y escalas: Santa Elena, Medellín, 2007; muro acompañante del Camino de la Cuesta, Valle de Aburrá, 2007 [fotografias]. Arquivo visual do projeto. Inclui roca06.jpg.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 146,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 103,
      "citation": "Botero Páez S. Campo circundado en Santa Elena [fotografia]. Arquivo visual do projeto original; década de 1990; ano exato a confirmar.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [],
      "number": 147,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 101,
      "citation": "Pérez Ríos JJ. Caminos antiguos en el Valle de Aburrá: cuando el bosque no deja ver los árboles. Bol Antropol. 2011;24(41):484-488. doi:10.17533/udea.boan.7991.",
      "sections": [
        "Modificando el paisaje: base piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.7991"
      ],
      "number": 148,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 104,
      "citation": "Santos Vecino G. Una tumba de cancel en el Valle de Aburrá: prospección y rescate arqueológico del área de la Urbanización Álamos del Escobero. Envigado: Vértice Ingeniería; Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2006. Relatório não publicado.",
      "sections": [
        "Más allá de la piedra"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 149
      },
      "number": 149,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 128,
      "citation": "Arcila Vélez G. Introducción a la arqueología del Valle de Aburrá. Medellín: Universidad de Antioquia, Museo Universitario; 1977.",
      "sections": [
        "Simbolismo",
        "Más allá de la piedra",
        "Petroglifos del Valle de Aburrá"
      ],
      "urls": [
        "https://books.google.com/books?id=f-NrAAAAMAAJ"
      ],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 150
      },
      "number": 150,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "aliases": [
        105
      ]
    },
    {
      "id": 169,
      "citation": "Malinowski B. Argonauts of the Western Pacific: an account of native enterprise and adventure in the archipelagoes of Melanesian New Guinea [Internet]. London: George Routledge & Sons; 1922 [citado em 2026 out. 1]. Cap. III, The essentials of the Kula; p. 81-104. Disponível em: https://www.gutenberg.org/cache/epub/55822/pg55822-images.html",
      "sections": [
        "Más allá de la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://www.gutenberg.org/cache/epub/55822/pg55822-images.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 151
      },
      "number": 151,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 170,
      "citation": "Mauss M. Une catégorie de l’esprit humain: la notion de personne, celle de «moi». Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. 1938;68:263-281. doi:10.2307/2844128.",
      "sections": [
        "Más allá de la piedra"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.2307/2844128",
        "https://classiques.uqam.ca/classiques/mauss_marcel/socio_et_anthropo/5_Une_categorie/une_categorie_de_esprit.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Más allá de la piedra": 152
      },
      "number": 152,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 110,
      "citation": "Proyecto AD. La Galana, Valle de Aburrá [fotografia]. Arquivo visual do projeto; 2007. Restauração digital: Proyecto AD.",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [],
      "number": 153,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 111,
      "citation": "Bradley R. An archaeology of natural places. London: Routledge; 2000 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.routledge.com/An-Archaeology-of-Natural-Places/Bradley/p/book/9780415221498",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [
        "https://www.routledge.com/An-Archaeology-of-Natural-Places/Bradley/p/book/9780415221498"
      ],
      "number": 154,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 112,
      "citation": "Tilley C. A phenomenology of landscape: places, paths and monuments. Oxford: Berg; 1994 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.bloomsbury.com/uk/phenomenology-of-landscape-9780854969197/",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [
        "https://www.bloomsbury.com/uk/phenomenology-of-landscape-9780854969197/"
      ],
      "number": 155,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 113,
      "citation": "Proyecto AD. Panorámica de localización de La Galana, ladera centro-oriental de Medellín [fotografia]. Arquivo fotográfico do projeto original; 2007. Restauração digital: Proyecto AD.",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [],
      "number": 156,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 114,
      "citation": "Alcaldía de Medellín. Resolución 202350102514 de 2023: actualización del inventario de patrimonio cultural inmueble. Medellín: Distrito Especial de Ciencia, Tecnología e Innovación; 2023 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.medellin.gov.co/pt/wp-content/uploads/2023/12/RESOLUCION_202350102514_2023.pdf",
      "sections": [
        "La Galana"
      ],
      "urls": [
        "https://www.medellin.gov.co/pt/wp-content/uploads/2023/12/RESOLUCION_202350102514_2023.pdf"
      ],
      "number": 157,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 115,
      "citation": "Aceituno Bocanegra FJ, Loaiza Díaz N. Del forrajeo a la domesticación: los orígenes de la agricultura en el noroccidente de Suramérica. Em: Economías prehispánicas de Colombia. Bogotá: Banco de la República; 2026. p. 73-102 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.researchgate.net/publication/403746006_DEL_FORRAJEO_A_LA_DOMESTICACION_LOS_ORIGENES_DE_LA_AGRICULTURA_EN_EL_NOROCCIDENTE_DE_SURAMERICA",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://www.researchgate.net/publication/403746006_DEL_FORRAJEO_A_LA_DOMESTICACION_LOS_ORIGENES_DE_LA_AGRICULTURA_EN_EL_NOROCCIDENTE_DE_SURAMERICA"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 158
      },
      "number": 158,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 175,
      "citation": "Jardín Botánico de Bogotá José Celestino Mutis. Aiphanes horrida [Internet]. Bogotá: Jardín Botánico de Bogotá; 2023 mar. 8 [citado em 2026 out. 1]. Disponível em: https://jbb.gov.co/aiphanes-horrida/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://jbb.gov.co/aiphanes-horrida/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 159
      },
      "number": 159,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 176,
      "citation": "Universidad Nacional de Colombia, Instituto de Ciencias Naturales. Aiphanes horrida: espécimen COL000248281 [Internet]. Bogotá: Universidad Nacional de Colombia; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Herbário Nacional Colombiano; Bernal 50, coletado em Antioquia em 1979. Disponível em: https://www.biovirtual.unal.edu.co/pt/colecciones/detail/209519/index.html",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://www.biovirtual.unal.edu.co/pt/colecciones/detail/209519/index.html"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 160
      },
      "number": 160,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 171,
      "citation": "Banco de la República. Poporo Quimbaya [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Objeto O00015. Disponível em: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Poporo_Quimbaya",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://enciclopedia.banrepcultural.org/Poporo_Quimbaya"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 161
      },
      "number": 161,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 38,
      "citation": "Banco de la República. Quimbaya: la gente y el oro en el Cauca medio [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Disponível em: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Quimbaya",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior",
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://enciclopedia.banrepcultural.org/Quimbaya"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 162
      },
      "number": 162,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 172,
      "citation": "Banco de la República, Museo del Oro. Recipiente para cal antropomorfo: Sierra Nevada de Santa Marta, periodo Tairona [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Coleção Arqueológica dos Museus do Ouro; registro C01375. Disponível em: https://colecciones.banrepcultural.org/pt/documento/recipiente-para-cal-antropomorfo/63a069025d96b8790f26aeef",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://colecciones.banrepcultural.org/pt/documento/recipiente-para-cal-antropomorfo/63a069025d96b8790f26aeef"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 163
      },
      "number": 163,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 173,
      "citation": "Cieza de León P. Parte primera de la Crónica del Perú [Internet]. Sevilla; 1553 [citado em 2026 out. 1]. Cap. XCVI. Transcrição digital da Biblioteca Antológica, sem data de edição indicada; p. 143 do arquivo PDF. Disponível em: https://www.biblioteca-antologica.org/pt/wp-content/uploads/2018/03/CIEZA-DE-LE%C3%93N-Cr%C3%B3nica-del-Per%C3%BA-.pdf",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://www.biblioteca-antologica.org/pt/wp-content/uploads/2018/03/CIEZA-DE-LE%C3%93N-Cr%C3%B3nica-del-Per%C3%BA-.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 164
      },
      "number": 164,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 174,
      "citation": "Banco de la República. Canasto: Amazonia–Bora [Internet]. Bogotá: Banco de la República; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Coleção Etnográfica; registro A00285. Disponível em: https://colecciones.banrepcultural.org/en/document/canasto/63a069025d96b8790f2675a9",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: plantas"
      ],
      "urls": [
        "https://colecciones.banrepcultural.org/en/document/canasto/63a069025d96b8790f2675a9"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: plantas": 165
      },
      "number": 165,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 167,
      "citation": "Food and Agriculture Organization of the United Nations. Maize in human nutrition [Internet]. Rome: FAO; 1992 [citado em 2026 out. 1]. Cap. 8, Improvement of maize diets. (FAO Food and Nutrition Series; 25). Disponível em: https://www.fao.org/4/T0395E/T0395E0c.htm",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.fao.org/4/T0395E/T0395E0c.htm"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 166
      },
      "number": 166,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 202,
      "citation": "Instituto de Investigación de Recursos Biológicos Alexander von Humboldt, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Fototrampeo Área Metropolitana del Valle de Aburrá [conjunto de dados na Internet]. Versão 1.1. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2023 [publicado em 2024 abr. 30; citado em 2026 out. 7]. doi:10.15472/wfdfxy.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15472/wfdfxy"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 167
      },
      "number": 167,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "url": "https://doi.org/10.15472/wfdfxy"
    },
    {
      "id": 192,
      "citation": "Restrepo Isaza A, et al. Guía de especies del SILAP de Envigado. Alcaldía de Envigado, EPM; 2023. Tabelas de monitoramento de 2022, p. 23–24. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.antioquia.gov.co/images/PDF2/MedioAmbiente/SIDAP/2023/guia-de-especies-del-silap-de-envigado.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 168
      },
      "number": 168,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 122,
      "citation": "Corporación Autónoma Regional de las Cuencas de los Ríos Negro y Nare, Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. Actualización del Plan de Ordenación y Manejo de la Cuenca Hidrográfica del río Aburrá: caracterización físico-biótica. 2016-2018 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.cornare.gov.co/POMCAS/planes-de-ordenacion/DocumentosFasesRioAburra/2.3.T_IV_CaracFisicoBio_vf.pdf",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cornare.gov.co/POMCAS/planes-de-ordenacion/DocumentosFasesRioAburra/2.3.T_IV_CaracFisicoBio_vf.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 169
      },
      "number": 169,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 198,
      "citation": "Jiménez-Segura LF, Álvarez J, Ochoa LE, Loaiza A, Londoño JP, Restrepo D, et al. Guía ilustrada peces cañón del río Porce, Antioquia [Internet]. Medellín: EPM, Universidad de Antioquia; 2014 [citado em 2026 out. 7]. p. 32, 38, 42, 48, 51, 56.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.epm.com.co/content/dam/epm/institucional/guia-ilustrada-canon-del-rio-porce-antioquia-peces.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 170
      },
      "number": 170,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 185,
      "citation": "The Metropolitan Museum of Art. Seated dog: Colima, 200 a. C.–300 d. C. [Internet]. New York: The Metropolitan Museum of Art; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Catálogo de coleção; inventário 2007.345.1. Disponível em: https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318964",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318964"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 171
      },
      "number": 171,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 186,
      "citation": "Museo Larco. Botella gollete asa estribo escultórica representando animal (perro sin pelo) [Internet]. Lima: Museo Larco; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Catálogo de coleção; registro ML021952. Cultura Chimú; vale de Lambayeque. Disponível em: https://coleccion.museolarco.org/detail/23106",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://coleccion.museolarco.org/detail/23106"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 172
      },
      "number": 172,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 187,
      "citation": "Museo Larco. Perro peruano sin pelo [Internet]. Lima: Museo Larco; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Disponível em: https://www.museolarco.org/galeria/perro-peruano-sin-pelo/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.museolarco.org/galeria/perro-peruano-sin-pelo/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 173
      },
      "number": 173,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 183,
      "citation": "Proyecto Especial Naylamp–Lambayeque, Ministerio de Cultura del Perú. Conoce a los Perros Sin Pelo de los museos lambayecanos [Internet]. Ministerio de Cultura; 2022 jun. 13 [citado em 2026 out. 1]. Disponível em: https://www.gob.pe/institucion/naylamp/noticias/620546-conoce-a-los-perros-sin-pelo-de-los-museos-lambayecanos",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.gob.pe/institucion/naylamp/noticias/620546-conoce-a-los-perros-sin-pelo-de-los-museos-lambayecanos"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 174
      },
      "number": 174,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 184,
      "citation": "Instituto Nacional de Antropología e Historia. Xoloitzcuintle: compañero en el viaje al Mictlán [Internet]. Ciudad de México: INAH; 2025 nov. 11 [citado em 2026 out. 1]. Fotografia de Fernando Rodríguez García. Disponível em: https://inah.gob.mx/foto-del-dia/xoloitzcuintle-companero-en-el-viaje-al-mictlan",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://inah.gob.mx/foto-del-dia/xoloitzcuintle-companero-en-el-viaje-al-mictlan"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 175
      },
      "number": 175,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 182,
      "citation": "Fernández de Oviedo y Valdés G. Historia general y natural de las Indias. Primera parte [Internet]. Biblioteca Antológica; [data de edição digital desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Livro XII, cap. I e V. Disponível em: https://www.biblioteca-antologica.org/pt/wp-content/uploads/2018/03/FERN%C3%81NDEZ-DE-OVIEDO-Historia-general-y-natural-I.pdf",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.biblioteca-antologica.org/pt/wp-content/uploads/2018/03/FERN%C3%81NDEZ-DE-OVIEDO-Historia-general-y-natural-I.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 176
      },
      "number": 176,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 118,
      "citation": "Museo Nacional de Arqueología, Antropología e Historia del Perú. Fauna y flora: perros prehispánicos [Internet]. Lima: Ministerio de Cultura; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://mnaahp.cultura.pe/santuario-arqueologico/fauna-flora",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://mnaahp.cultura.pe/santuario-arqueologico/fauna-flora"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 177
      },
      "number": 177,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 116,
      "citation": "Ní Leathlobhair M, Perri AR, Irving-Pease EK, Witt KE, Linderholm A, Haile J, et al. The evolutionary history of dogs in the Americas. Science. 2018;361(6397):81-85. doi:10.1126/science.aao4776.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/science.aao4776"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 178
      },
      "number": 178,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 119,
      "citation": "Tomczyk W, Giersz M, Więckowski W, Pimentel Nita R, Ebert CE. The many lives of companion species: a zooarchaeological and isotopic research on Wari dog remains from Castillo de Huarmey, Peru. J Anthropol Archaeol. 2026;82:101767. doi:10.1016/j.jaa.2026.101767.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1016/j.jaa.2026.101767"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 179
      },
      "number": 179,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 212,
      "citation": "Eraso SE. Cuy asado: un manjar que se disfruta alrededor de la tulpa [reportagem fotográfica na Internet]. Radio Nacional de Colombia. 2020 dez. 16 [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.radionacional.co/cultura/cuy-asado-un-manjar-que-se-disfruta-alrededor-de-la-tulpa"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 180
      },
      "number": 180,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 120,
      "citation": "Sistema de Información Turística de Nariño. Zonas gastronómicas: cuy asado [Internet]. Pasto: Gobernación de Nariño; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://situr.narino.gov.co/atractivos-turisticos/zonas-gastronomicas",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://situr.narino.gov.co/atractivos-turisticos/zonas-gastronomicas"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 181
      },
      "number": 181,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 193,
      "citation": "Alcaldía de Medellín. Propuesta para la gestión integral de la biodiversidad y los servicios ecosistémicos en Medellín. 2014. p. 55. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.medellin.gov.co/pt/wp-content/uploads/2023/11/Propuesta-para-la-gestio%CC%81n-integral-de-la-biodiversidad-y-los-servicios-ecosiste%CC%81micos-en-Medelli%CC%81n.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 182
      },
      "number": 182,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 203,
      "citation": "Muñetón Jácome CM. Aves del Valle de Aburrá: grafías a partir de la experiencia personal [trabalho de conclusão de curso]. Medellín: ITM; 2023. Anexo 1, p. 95, baseado no Guía fotográfica de las aves del Valle de Aburrá. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://repositorio.itm.edu.co/server/api/core/bitstreams/f625d011-c60c-4b05-a2c7-679f7009ba16/content#page=95"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 183
      },
      "number": 183,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 194,
      "citation": "Instituto Humboldt. Seguridad alimentaria del 80 % de la población rural de Latinoamérica depende de la caza y pesca de subsistencia. 2022. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.humboldt.org.co/noticias/seguridad-alimentaria-del-80-de-la-poblacion-rural-de-latinoamerica-depende-de-la-caza-y-pesca-de-subsistencia"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 184
      },
      "number": 184,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 195,
      "citation": "Corporación Autónoma Regional del Valle del Cauca. CVC incautó 32 kilos de carne de monte en aeropuerto Alfonso Bonilla Aragón. 2017. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://cvc.gov.co/carousel/2654-cvc-incauto-32-kilos-de-carne-de-monte-en-aeropuerto-alfonso-bonilla-aragon"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 185
      },
      "number": 185,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 196,
      "citation": "Corantioquia. Liberación de individuos de fauna silvestre. [Data não registrada]. Referência a Cuniculus taczanowskii. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.corantioquia.gov.co/liberacion-individuos-fauna-silvestre-corantioquia/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 186
      },
      "number": 186,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 205,
      "citation": "Sánchez Karste F, Carbone M. Mamíferos del Parque Nacional Cajas [Internet]. Cuenca: ETAPA EP, Parque Nacional Cajas; 2012 [citado em 2026 out. 7]. p. 138-140.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.etapa.net.ec/Portals/0/Parque%20Nacional%20Cajas/Documentos/GUIA_MAMIFEROS_2012_FINAL-edited.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 187
      },
      "number": 187,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 206,
      "citation": "Sánchez O, Pineda MA, Benítez H, Berlanga H, Rivera-Téllez E. Guía de identificación para las aves y mamíferos silvestres de mayor comercio en México protegidos por la CITES. 2.ª ed. Vol. II, Mamíferos [Internet]. México: SEMARNAT, CONABIO; 2015 [citado em 2026 out. 7]. p. 361-365.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://biodiversidad.gob.mx/media/1/planeta/cites/files/CITES_mamiferos_12.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 188
      },
      "number": 188,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 121,
      "citation": "Huertas Rodríguez JC, Sanín Acevedo C, Cataño A. Los peces y sus servicios ecosistémicos en la cuenca del río Porce. Actual Biol. 2018;40(108):72-84. doi:10.17533/udea.acbi.v40n108a07.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.acbi.v40n108a07"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 189
      },
      "number": 189,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 123,
      "citation": "Empresas Públicas de Medellín, Universidad de Antioquia. Convenio BIO entrega importantes hallazgos ambientales para la región. Medellín: EPM; 2023 dez. 11 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.epm.com.co/institucional/sala-de-prensa/noticias-y-novedades/convenio-bio-entrega-importantes-hallazgos-ambientales-para-la-region/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.epm.com.co/institucional/sala-de-prensa/noticias-y-novedades/convenio-bio-entrega-importantes-hallazgos-ambientales-para-la-region/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 190
      },
      "number": 190,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 207,
      "citation": "Beltrán Tirado VA. Diversidad y abundancia íctica en dos ríos del municipio de Coromoro, Santander, Colombia [trabalho de conclusão de curso na Internet]. Bucaramanga: Universidad Industrial de Santander; 2022 [citado em 2026 out. 7]. Anexo 7, p. 69, figura f.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://noesis.uis.edu.co/server/api/core/bitstreams/2c435b24-45d2-4d06-9e0b-1b2eb1925266/content"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 191
      },
      "number": 191,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 209,
      "citation": "Eigenmann CH, Ogle F. An annotated list of characin fishes in the United States National Museum and the Museum of Indiana University, with descriptions of new species. Proc U S Natl Mus. 1907;33(1556):1-36. p. 17, fig. 4. doi:10.5479/si.00963801.33-1556.1.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.5479/si.00963801.33-1556.1"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 192
      },
      "number": 192,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 210,
      "citation": "Fricke R, Eschmeyer WN, Van der Laan R, editores. Eschmeyer’s catalog of fishes: genera, species, references [Internet]. San Francisco: California Academy of Sciences; 2026 [atualizado em 2026 ago. 13; citado em 2026 out. 7]. Hyphessobrycon inconstans.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatget.asp?spid=56446"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 193
      },
      "number": 193,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 208,
      "citation": "Londoño-López JL, Ospina-Pabón JG, García-Melo JE, Do Nascimiento C, Galeano-Moreno AF, Restrepo-Santamaría D, et al. Peces de ambientes acuáticos de montaña en la subcuenca del río Porce [guia de campo na Internet]. Chicago: Field Museum; 2025 nov. [citado em 2026 out. 7]. Guia 1714, versão 1. p. 2, figuras 17, 19-20.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://fm-digital-assets.fieldmuseum.org/3449/351/1714_COLOMBIA_Peces_de_ambientes_acuaticos_de_montana_en_la_subcuenca_del_rio_Porce.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 194
      },
      "number": 194,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 211,
      "citation": "Asociación Colombiana de Ictiólogos. Actualización listado de peces de agua dulce de Colombia: detalles de actualización 2020, versión 2.12 [Internet]. 2020 [citado em 2026 out. 7]. p. 4-5.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://acictios.org/wp-content/uploads/2020/10/Detalles-de-actualizacio%CC%81n-2020-versio%CC%81n-2.12.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 195
      },
      "number": 195,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 199,
      "citation": "El Colombiano. En el río Medellín viven hasta iguanas y nutrias. 2014 fev. 22. Declarações de Víctor Vélez Bedoya, Área Metropolitana del Valle de Aburrá. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.elcolombiano.com/historico/en_el_rio_medellin_viven_hasta_iguanas_y_nutrias-FWec_283402"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 196
      },
      "number": 196,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 200,
      "citation": "ImportaExpertos. Pesca de Sabaleta y su conservación 13-07-2021 [video]. YouTube; 2021 jul. 13. Trecho revisado: 42:51–43:17, mediante transcrição automática, sem verificação auditiva direta. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.youtube.com/watch?v=lRThqZyhR7s&t=2571s"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 197
      },
      "number": 197,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 201,
      "citation": "Visita Concepción. Peces [Internet]. Informação atribuída na página a Juan Diego Monsalve, Tiempo de Pesca. [Data não indicada]. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://visitaconcepcion.com/peces"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 198
      },
      "number": 198,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 162,
      "citation": "Burcher de Uribe P. Ecología de los caribes. Bol Antropol [Internet]. 1995 [citado em 2026 out. 1];9(25):91-99. Disponível em: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/343760/20803700/205797",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/343760/20803700/205797"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 199
      },
      "number": 199,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 163,
      "citation": "World Health Organization, Food and Agriculture Organization of the United Nations, United Nations University. Protein and amino acid requirements in human nutrition [Internet]. Geneva: World Health Organization; 2007 [citado em 2026 out. 1]. (WHO Technical Report Series; 935). Disponível em: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43411/WHO_TRS_935_eng.pdf",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/43411/WHO_TRS_935_eng.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 200
      },
      "number": 200,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 164,
      "citation": "World Health Organization. Healthy diet [Internet]. Geneva: World Health Organization; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Disponível em: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 201
      },
      "number": 201,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 165,
      "citation": "Harrison-Buck E, Krause SM, Brouwer Burg M, Willis M, Perrotti A, Bailey K. Late Archaic large-scale fisheries in the wetlands of the pre-Columbian Maya Lowlands. Sci Adv. 2024;10(47):eadq1444. doi:10.1126/sciadv.adq1444.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1126/sciadv.adq1444",
        "https://brea-project.org/wp-content/uploads/2025/02/Late-Archaic-Fisheries-small.pdf"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 202
      },
      "number": 202,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 166,
      "citation": "Campos-Silva JV, Peres CA. Community-based management induces rapid recovery of a high-value tropical freshwater fishery. Sci Rep. 2016;6(1):34745. doi:10.1038/srep34745.",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/srep34745"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 203
      },
      "number": 203,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 125,
      "citation": "Urbina F. El hombre sentado: mitos, ritos y petroglifos en el río Caquetá. Boletín Museo del Oro. 1994;(36):67-111 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/6989",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/6989"
      ],
      "number": 204,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 106,
      "citation": "Argüello García PM. Arqueología del arte rupestre en Colombia. Arqueología y Patrimonio. 2025;5(1):58-81. doi:10.22380/26652773.3004.",
      "sections": [
        "Petroglifos del Valle de Aburrá",
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.22380/26652773.3004"
      ],
      "number": 205,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 126,
      "citation": "Banco de la República. Volante de huso troncocónico, registro C13658 [Internet]. Colección Arqueológica de los Museos del Oro; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://colecciones.banrepcultural.org/pt/documento/volante-de-huso-tronco-conico/63a069165d96b8790f34936d",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://colecciones.banrepcultural.org/pt/documento/volante-de-huso-tronco-conico/63a069165d96b8790f34936d"
      ],
      "number": 206,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 127,
      "citation": "Giraldo HJ, Gutiérrez S, Ledesma L. Variabilidad en la producción de hilados en las sociedades prehispánicas del suroccidente colombiano. Boletín del Museo Chileno de Arte Precolombino. 2026;31(1):94-111. doi:10.56522/BMCHAP.0070010310006.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.56522/BMCHAP.0070010310006"
      ],
      "number": 207,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 159,
      "citation": "Universidad de Antioquia. Sala Graciliano Antonio Arcila Vélez [perfil institucional na Internet; consultado em em 27 set. 2026]. Fontes declaradas: arquivo funcional universitário e história da Editorial Universidad de Antioquia.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.udea.edu.co/wps/portal/udea/web/inicio/cultura/patrimonio-memoria/arquitectonico/lugar-para-memoria/sala-graciliano-antonio-arcila-velez"
      ],
      "number": 208,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 161,
      "citation": "Jaramillo E LG. Arqueología en Antioquia y el nuevo milenio: comentarios en torno a 50 años de investigación [resenha de Construyendo el pasado. Cincuenta años de arqueología en Antioquia, edição especial de 2003, editada por Sofía Botero Páez]. Boletín de Antropología. 2004;18(35):415–434, especialmente p. 415–416. doi:10.17533/udea.boan.7054. A resenha documenta a homenagem póstuma e comenta o ensaio de Carlo Emilio Piazzini, «Graciliano Arcila y la arqueología en Antioquia» (2003:17–40).",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/7054",
        "https://bibliotecadigital.udea.edu.co/server/api/core/bitstreams/c7c75c37-cf6c-45af-9de8-ba873aed9829/content"
      ],
      "number": 209,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 158,
      "citation": "Pérez J, Proyecto AD. Aclaraciones del autor sobre el registro de volantes, el marcado blanco de las incisiones, la identidad de min_volante15 y min_volante16 y el patrón de giros opuestos [comunicações pessoais, 27 set. 2026]. Confrontadas com o roteiro e as imagens preservadas da obra multimídia Aburrá Desconocido (2007).",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [],
      "number": 210,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 131,
      "citation": "Gómez García AN, Flórez Fuya F. Los petroglifos y el paisaje prehispánico en Támesis, Jericó y Pueblorrico (Antioquia). Em: Argüello García PM, editor. Arte rupestre en Colombia. Tunja: Editorial UPTC; 2018. p. 43-76. doi:10.19053/9789586603263.9789586604345.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.19053/9789586603263.9789586604345"
      ],
      "number": 211,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 133,
      "citation": "Banco de la República. Museo del Oro Quimbaya: milenios de historia en el Cauca Medio [Internet]. Bogotá: Banrepcultural; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://enciclopedia.banrepcultural.org/Museo_del_Oro_Quimbaya",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://enciclopedia.banrepcultural.org/Museo_del_Oro_Quimbaya"
      ],
      "number": 212,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 134,
      "citation": "Arcila Vélez G. Introducción al estudio arqueológico de los Titiribíes y los Sinifanáes, Antioquia, Colombia. Boletín de Antropología. 1969;3(11):17-69 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/341405/20795879/187936",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/download/341405/20795879/187936"
      ],
      "number": 213,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 135,
      "citation": "Uribe Villegas MA. Mujeres, calabazos, brillo y tumbaga. Símbolos de vida y transformación en la orfebrería Quimbaya Temprana. Boletín de Antropología. 2005;19(36):61-93. doi:10.17533/udea.boan.6916.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.6916"
      ],
      "number": 214,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 136,
      "citation": "Departamento Administrativo Nacional de Estadística. Marco Geoestadístico Nacional 2024: capa Departamento [serviço geográfico]. Bogotá: DANE; 2024 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://portalgis.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2024/Serv_CapasMGN_2024/FeatureServer/319",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://portalgis.dane.gov.co/mparcgis/rest/services/MGN2024/Serv_CapasMGN_2024/FeatureServer/319"
      ],
      "number": 215,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 248,
      "citation": "Restrepo Baena OJ. La industria de sal en Heliconia: una historia olvidada. Boletín de Ciencias de la Tierra. 1999;(13):111-117.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://revistas.unal.edu.co/index.php/rbct/article/view/95256"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 216,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 241,
      "citation": "Parques Nacionales Naturales de Colombia. Mapa ecoturístico Parque Nacional Natural Los Nevados [Internet]. 2026 [consultado em 8 de outubro de 2026].",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www.parquesnacionales.gov.co/wp-content/uploads/2026/03/PUBLICACIO%CC%81N-PNN-LOS-NEVADOS-2026-V2.pdf"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 217,
      "citedInText": false,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      }
    },
    {
      "id": 243,
      "citation": "Servicio Geológico Colombiano. Colombia cambia su esquema de medición de la actividad volcánica [Internet]. 2023 [consultado em 8 de outubro de 2026].",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www2.sgc.gov.co/Noticias/Paginas/Colombia-cambia-su-esquema-de-medicion-de-la-actividad-volcanica.aspx"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 218,
      "citedInText": false,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      }
    },
    {
      "id": 242,
      "citation": "Servicio Geológico Colombiano. Generalidades: volcán Nevado del Tolima [Internet]. [consultado em 8 de outubro de 2026].",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://www2.sgc.gov.co/sgc/volcanes/VolcanNevadoTolima/Paginas/generalidades-volcan-nevado-tolima.aspx"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 219,
      "citedInText": false,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      }
    },
    {
      "id": 56,
      "citation": "Steffen ML. New age constraints for human entry into the Americas on the north Pacific coast. Sci Rep. 2024;14(1):4291. doi:10.1038/s41598-024-54592-x.",
      "sections": [
        "Linha do tempo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1038/s41598-024-54592-x"
      ],
      "number": 220,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 15,
      "citation": "Santos Vecino G, Otero de Santos H. Arqueología de Antioquia: balance y síntesis regional. Em: Botero Páez S, editora. Construyendo el pasado: cincuenta años de arqueología en Antioquia. Medellín: Universidad de Antioquia; 2003. p. 71-123.",
      "sections": [],
      "urls": [],
      "number": 221,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 17,
      "citation": "Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Colombia en Mapas [Internet]. Bogotá: IGAC; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.colombiaenmapas.gov.co/inicio/",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://www.colombiaenmapas.gov.co/inicio/"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 221,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 21,
      "citation": "Corporación Autónoma Regional del Centro de Antioquia, Área Metropolitana del Valle de Aburrá, Corporación Autónoma Regional de las Cuencas de los Ríos Negro y Nare. Plan de Ordenamiento del Recurso Hídrico del río Aburrá-Medellín: fase III, prospectiva [Internet]. Medellín: Área Metropolitana del Valle de Aburrá; 2018 [citado em 2026 out. 11]. Disponível em: https://cia.corantioquia.gov.co/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=17027. Catálogo institucional com acesso à fase 3.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://cia.corantioquia.gov.co/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=17027"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 222,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 23,
      "citation": "Pérez Ríos JJ. Zonas relativas de ubicación de Antioquia y del Valle de Aburrá sobre mapa de relieve [anotação cartográfica]. Arquivo pessoal; 2026.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {},
      "number": 223,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 24,
      "citation": "Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Modelo digital de elevación SRTM 30 metros, Colombia, año 2011 [conjunto de dados na Internet]. Bogotá: IGAC; [data de publicação desconhecida] [citado em 2026 out. 11]. Disponível em: https://www.arcgis.com/sharing/rest/content/items/eaaa7800caf4462abb2e6f7f8144b4d5/info/metadata/metadata.xml?format=default&output=html",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://www.arcgis.com/sharing/rest/content/items/eaaa7800caf4462abb2e6f7f8144b4d5/info/metadata/metadata.xml?format=default&output=html"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 224,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 25,
      "citation": "NASA Land Processes Distributed Active Archive Center. NASA Shuttle Radar Topography Mission Global 1 arc second [Internet]. Sioux Falls: USGS EROS Center; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.earthdata.nasa.gov/data/catalog/lpcloud-srtmgl1-003",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://www.earthdata.nasa.gov/data/catalog/lpcloud-srtmgl1-003"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 225,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 26,
      "citation": "Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Nombres geográficos de Colombia: Región Antioquia y Eje Cafetero [Internet]. Bogotá: IGAC; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://antiguo.igac.gov.co/sites/igac.gov.co/files/antioquia.pdf Ligação institucional original não recuperável durante a revisão de 11 de outubro de 2026; acesso pendente de restabelecimento.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://antiguo.igac.gov.co/sites/igac.gov.co/files/antioquia.pdf"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 226,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 27,
      "citation": "Pérez Ríos JJ. Vecindario geográfico del Valle de Aburrá [recorte de referência baseado no Google Earth]. Arquivo pessoal; 2026.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [],
      "pageReferences": {},
      "number": 227,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 28,
      "citation": "OpenAI. Image generation models [Internet]. San Francisco: OpenAI; 2026. As imagens foram produzidas com o gerador integrado de imagens do Codex; a interface de geração não expôs o identificador específico do modelo [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://developers.openai.com/api/docs/models",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://developers.openai.com/api/docs/models"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 228,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 31,
      "citation": "López Castaño CE. Evidencias paleoindias en el valle medio del río Magdalena. Bol Arqueol FIAN. 1989;4(2):3-23 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/fian/article/view/5152",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/fian/article/view/5152"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 229,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 33,
      "citation": "Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Límites y entidades territoriales: capa oficial de departamentos [Internet]. Bogotá: IGAC; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://mapas2.igac.gov.co/server/rest/services/limites/limites/MapServer/2",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://mapas2.igac.gov.co/server/rest/services/limites/limites/MapServer/2"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 230,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 34,
      "citation": "Esri. World Shaded Relief [MapServer]. Redlands: Esri; [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://services.arcgisonline.com/ArcGIS/rest/services/World_Shaded_Relief/MapServer",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://services.arcgisonline.com/ArcGIS/rest/services/World_Shaded_Relief/MapServer"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 231,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 35,
      "citation": "OpenStreetMap contributors. OpenStreetMap data [Internet]. Cambridge: OpenStreetMap Foundation; [data desconhecida]. Dados disponíveis sob a licença Open Data Commons Open Database License (ODbL). [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.openstreetmap.org/copyright",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://www.openstreetmap.org/copyright"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 232,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 36,
      "citation": "Gobernación de Antioquia, Instituto Geográfico Agustín Codazzi. Mapas base: Drenaje doble [FeatureServer]. Medellín: Gobernación de Antioquia; [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer/7",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://services5.arcgis.com/K90UQIB09TmTjUL8/arcgis/rest/services/Mapas_base/FeatureServer/7"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 233,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 37,
      "citation": "Herrera L, Moreno C, Peña O. Datos de un estudio sobre la ocupación humana en la cordillera Central de Colombia: el Proyecto Arqueológico Aerocafé (Palestina, Caldas). Bol Mus Oro. 2017;(56):103-173 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/7951",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://publicaciones.banrepcultural.org/index.php/bmo/article/view/7951"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 234,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 39,
      "citation": "Bruhns KO. Ancient pottery of the middle Cauca Valley, Colombia. Cespedesia. 1976;5(17-18) [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://biblioteca.inciva.gov.co/storage/Clientes/INCIVA/biblioteca/imagenes/contenidos/80646-0826--cespedesia-vol-05-no-17-18-ene--jun-1976--ancient-pottery-of-the-middle-cauca-valley-colombia.pdf",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://biblioteca.inciva.gov.co/storage/Clientes/INCIVA/biblioteca/imagenes/contenidos/80646-0826--cespedesia-vol-05-no-17-18-ene--jun-1976--ancient-pottery-of-the-middle-cauca-valley-colombia.pdf"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 235,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 42,
      "citation": "Benítez-Cubillos EL, Diago-Toro MF, López-Aguirre Y, Vargas-Salinas F. Range extensions for Alopoglossus vallensis (Squamata: Alopoglossidae) in the Central Andes of Colombia. Caldasia. 2023;45(2):387-391. doi:10.15446/caldasia.v45n2.98993.",
      "sections": [
        "Archivo cartográfico anterior"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.15446/caldasia.v45n2.98993"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 236,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 117,
      "citation": "Instituto Nacional de Antropología e Historia. Vasija perro cebado, reproducción 3154 [Internet]. Ciudad de México: INAH; [data desconhecida] [citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://www.difusion.inah.gob.mx/divulgacion/taller-de-elaboracion-de-reproducciones/catalogo-de-reproducciones/653-3154-vasija-perro-cebado.html",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.difusion.inah.gob.mx/divulgacion/taller-de-elaboracion-de-reproducciones/catalogo-de-reproducciones/653-3154-vasija-perro-cebado.html"
      ],
      "number": 237,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 124,
      "citation": "Salas Medellín R, Llanos Chaparro JM, Díaz Ortiz JM, Peña León GA, Beltrán González AC, et al. Estudio arqueológico del impacto de la pesca precolombina en la zona de raudales del río Magdalena durante el periodo Tardío (siglos XI al XII d. C.). 1.ª ed. Bogotá: Editorial Universidad Nacional de Colombia; 2023 [Internet; citado em 2026 ago. 23]. Disponível em: https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-estudio-arqueoly-gico-del-impacto-de-la-pesca-precolombina-en-la-zona-de-raudales-del-ryuo-magdalena-durante-el-periodo-tardyuo-siglos-xi-al-xii-dc-9789585053786-667e3892596d1.html",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://portaldelibros.unal.edu.co/gpd-estudio-arqueoly-gico-del-impacto-de-la-pesca-precolombina-en-la-zona-de-raudales-del-ryuo-magdalena-durante-el-periodo-tardyuo-siglos-xi-al-xii-dc-9789585053786-667e3892596d1.html"
      ],
      "number": 238,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false,
      "pageReferences": {}
    },
    {
      "id": 181,
      "citation": "Instituto Nacional de Antropología e Historia. Llega a Colima la exitosa exposición temporal Xolos, compañeros de viaje [Internet]. Ciudad de México: INAH; [data desconhecida] [citado em 2026 out. 1]. Disponível em: https://www.inah.gob.mx/boletines/llega-a-colima-la-exitosa-exposicion-temporal-xolos-companeros-de-viaje",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.inah.gob.mx/boletines/llega-a-colima-la-exitosa-exposicion-temporal-xolos-companeros-de-viaje"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 239,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 204,
      "citation": "Corantioquia. Allanada finca en el norte del Valle de Aburrá por tenencia ilegal de animales silvestres [Internet]. [Data não registrada]. [citado em 2026 out. 7].",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.corantioquia.gov.co/allanada-finca-tenencia-ilegal-animales-silvestres/"
      ],
      "pageReferences": {},
      "number": 240,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/creditos.html",
        "kind": "bibliografía complementaria"
      },
      "citedInText": false
    },
    {
      "id": 249,
      "citation": "Casas B de las. Historia de las Indias. Tomo I [Internet]. Madrid: Imprenta de Miguel Ginesta; 1875 [obra escrita c. 1527–1561; citado em 2026 out. 21]. Livro I, cap. XLII e CXX. Disponível em: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-de-las-indias-tomo-1/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-de-las-indias-tomo-1/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 241
      },
      "number": 241,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 250,
      "citation": "Landa D de. Relación de las cosas de Yucatán [Internet]. Madrid: Establecimiento Tipográfico de Fortanet; 1900 [manuscrito de c. 1566; citado em 2026 out. 21]. Cap. XXXII e L. Disponível em: https://www.cervantesvirtual.com/obra/relacion-de-las-cosas-de-yucatan/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/relacion-de-las-cosas-de-yucatan/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 242
      },
      "number": 242,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 251,
      "citation": "Sahagún B de. Historia general de las cosas de Nueva España (Códice Florentino). Tomo III [Internet]. México: Imprenta del Ciudadano Alejandro Valdés; 1830 [manuscrito de c. 1577; citado em 2026 out. 21]. Livro XI, cap. I, § 4. Disponível em: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-general-de-las-cosas-de-nueva-espana-tomo-3/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-general-de-las-cosas-de-nueva-espana-tomo-3/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 243
      },
      "number": 243,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 252,
      "citation": "Vega G de la (Inca Garcilaso). Comentarios reales de los Incas. Primera parte [Internet]. Lisboa: Pedro Crasbeeck; 1609 [citado em 2026 out. 21]. Livro VIII, cap. XVI (De los perros que tenían los indios). Disponível em: https://www.cervantesvirtual.com/obra/comentarios-reales-de-los-incas/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/comentarios-reales-de-los-incas/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 244
      },
      "number": 244,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 253,
      "citation": "Cobo B. Historia del Nuevo Mundo. Tomo II [Internet]. Sevilla: Imprenta de E. Rasco, Sociedad de Bibliófilos Andaluces; 1891 [manuscrito de 1653; citado em 2026 out. 21]. Livro IX, cap. LIII, p. 326–329. Disponível em: https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-del-nuevo-mundo-tomo-2/",
      "sections": [
        "Condiciones para habitar: recursos animales"
      ],
      "urls": [
        "https://www.cervantesvirtual.com/obra/historia-del-nuevo-mundo-tomo-2/"
      ],
      "pageReferences": {
        "Condiciones para habitar: recursos animales": 245
      },
      "number": 245,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 254,
      "citation": "Botero Páez S, Vélez Escobar N. Algunas reflexiones sobre el registro cerámico arqueológico en Antioquia. Bol Antropol. 1995;9(25):100-118. doi:10.17533/udea.boan.343761.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.17533/udea.boan.343761"
      ],
      "pageReferences": {
        "Simbolismo": 246
      },
      "number": 246,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    },
    {
      "id": 255,
      "citation": "Weber M, Valencia V, Caballero J, Villada B, Cardona A, Iizuka F. U-Pb dating of zircon: A sourcing method for pottery from La Morena archaeological site, north-west Colombia. Archaeometry. 2020;62(3):439-468. doi:10.1111/arcm.12532.",
      "sections": [
        "Simbolismo"
      ],
      "urls": [
        "https://doi.org/10.1111/arcm.12532"
      ],
      "pageReferences": {
        "Simbolismo": 247
      },
      "number": 247,
      "firstAppearance": {
        "page": "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html",
        "kind": "cita en texto o figura"
      },
      "citedInText": true
    }
  ],
  "numbering": "Vancouver global por primera aparición; IDs internos estables",
  "readingOrder": [
    "/original/htdocs/index.html",
    "/original/htdocs/htdocs/introduccion.html",
    "/original/htdocs/htdocs/geografia.html",
    "/original/htdocs/htdocs/linea.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_herramientas.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_mensajesescritos.html",
    "/original/htdocs/htdocs/analisis-topologico-petroglifos-20261001.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_construcciones.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_funeral.html",
    "/original/htdocs/htdocs/piedra_galana.html",
    "/original/htdocs/htdocs/alimentos.html",
    "/original/htdocs/htdocs/alimentos_plantas.html",
    "/original/htdocs/htdocs/alimentos_animales.html",
    "/original/htdocs/htdocs/cuerpo.html"
  ]
}
