Srukmera nøsik waminchib · 01

Tasiimera sruumeraba

Srugwei maik palain kuiiløbe tasiimeraba maramik may tranømiilømeran pønsraik køn; møi marøb ashibik tasiimerabe nøsik marøbigwan isumik købik køn, iik kønrrai marigwan nebua ashibik marik lataik pønsraik kømøn.

Tasiimera Niquíayu pa sruk katsiiløwan ashib
Niquíayu pørik kilgayu pasrøbik sruk mariiløgurri kusrenanømik møi marøb ashibik.

Sruk, tasik marik katø pirau kanbalatø pasrabik

Kan sruk tarømarik marøb srukpe chi maramik købigwan pørik ebuab kømøn

Kølli pønsrailø kusrenanøbik kusrenanøigube, kan sruk srukchøl, kan sruk katsik, kan mamik kutsik sruk katøle kan lusøbik srukpe nøørø ashibik ashib siñalmeraba tarømarik køn: chiga sruk købik (maramik srøtø iik srøtø), maik palain kuik, nøsik marik søtø søtø ambubik, ketøkiilø, katørab lusøbik, pønsrailø katø chuyu wetørrabik pirau kanbalatø pasrabik. Maramikwei mumera —«pirø laamik sruk», «waløm (sruk kwak)», «maramik sruk»— kanbalatø ashchabik isua pasrøbik wammera køn, srugwei maik palain kuigugurri nuiikkø marøbik katøgan trikyu pasrøbik kømøn.125, 130

Marøb ashibik købik ashibiiløbe pørik kilgawei nebua ashibeløwei katsik llirabwan pønsraik køn, katø tasiimeran katø pirø pirø maik kuiiløwan kusrenan wam lataik marøb køn. Mayeelø sruk mariilømeran kan kwaløm nuigube pønsraik kømøn, katø tasiimeraba nøsik tøgaik købigwan nebua trenchibik kømøn. Maik palain kuik ashibikpe payibelømeran købik køn; marik katsiimera, pønsrailø, pirø patsikmera pasrabik katø marøb ashibikpe chab wammerawan maik kuigwan ashibik købik køn.125, 126

Sruk srøtø pørigugurri pønsraigube · truntøk tasiimeraba maramik may tranamiilø

Parøb marik srugwei kanbalatø pasrøbik maramik

Niquía, Belloyu sruk katsiiløgurri isua pasrøbik møi katø marøb eshkabik: srugwan køramik, tranamik, srua ambubik, parøb maramik, maramik katø pønsraik.

Truntøk isua pasrøbik ashibiilø: pøtøtul srukchølwan tøgaik, tasik nu pikulyi tøgaigube srukchølmeran tranamik, kalus pasramik tasik atsa pikulyimerayu srua ambubik, Niquía sruk katsigugurri parøb marik, Notiomastodon platensis ushawan ashibik katø ketøbik sruk katsigwan pønsraik.
Sruk kømigugurri pønsraigube. Atsimaygurri kush mayyu ashib, nøørø wasrø llirab katø kwalømbe wambigwansrø llirab. Ashib potowan trømbø ashibik kønrrai tranøb. Tøgaiiløbe wambigwansrø kwaløm maymerawan eshkab køn.
  1. 1. Sruk maramik srøtømera iik srøtømera srøtø pøriiløwan køramik, wetørramik katø ashibik

    Sruk piraugurri pøntø srukmera katø nupi srukchølmeran (pi srukmera) ashibik, katø chiga srukmera ketøbik køben ketøb katsik eshkab kømigwan kusrenanømik. In ashibikpe kønrrai køramigwan eshkab køn; Niquía katsiiløwei nebua sruk srøtø pørigwan eshkab kømøn.

  2. 2. Sruk tøbøtakmerawan tranamik

    Tasiimeraba truyu tøgaik kømik pøtøtul srukchølmeran (pi srukmera) tranamik; ñimui yammay tøgaik, lendømay, paløm kuik katø maik tabik kuikpe parøb marik kwalømyu marøbigwan isua ullu purugubik maramik købik køn. Sruk sruk ketøbiiløwan katø katøgan sruk pikulyimerawan ashibik katø ketøbigwan nebua eshkabik. Srukchølbe srukchølmerawan (srukchølmeran) ashamik pønsraik køben tøbøtak lataik marøb køn.

  3. 3. Marik marøb yayu srua ambubik

    Tranøbik srukchølmeran, tøbøtakmerawan katøle ullu purugubiiløwan kalus tasik atsamerayu marik pirømerasrø srua ambubik. Marøb ashibikpe kan kalus pasramik køtsø marøb siñalwan pønsraik køn katø kangurri kan misak 6 kg mørø kwallibik kwatsik kømø sruamigwan eshkab køn; in tøgaikpe marøb siñal katsik tøgaik køn, kølli kwaløm pønsraik tøgaik kømøn. Møi marøb ashibik marøb yabe watsik nuiikkø parøb marik pirø køn, in sruk mariiløwei munchi asha eshkabik waraik pirø kømøn.

  4. 4. Sruutøga marøbik katø sruk ketøb marøbikba srugwan parøb marik

    Nebua ashibik pøtøbiiløba sruk srukchølmerawan ashamik, kan ullu purugubigwan nebua marøb pasrøbik katø ñimui pa kapmerawan katø katsiiløwan parøb tranamik, kørøbik maik palain kuigwan wetørramikmørø. Sruk pønsrailøbe tasiimeraba maramik may tranømiilømeran, kaig pasrabiiløwan katø kusrenanømigwan nebua asha kusrenanøbik købik køn.

  5. 5. Maramik (katørab srua marik)

    Tusryu pønsraik sruk katsik katø Notiomastodon platensis kølli nu kølli nuik usha (Sudaméricayu kølli nu kølli nuik usha trenchibik)-pe kølli nu ushamera ushawan køramik isua pasrøbik wamwan eshkab køn. In ashibikpe Niquía sruk katsiilø katø in ushamera kanbalatø waraigwan nebua eshkabik kømøn; chi maramik købigwan kusrenanømik kønrrai ketøbiiløwan, marik katsiimeran katø pønsrailøwan ashibik køn.

  6. 6. Pønsraik (pønsrøb ambubik)

    Kan sruk tarømarik marøb srukpe katø maramik kømøtø pirau pønsraik tøgaik kønrrai køn. Sruk ketøbikpe pønsraigwan marøb siñal kønrrai køn, iik pirau pønsraik merrab katøle kwaløm ketømik kønrrai køn; ketøbik nuikpe tøga tarømarik købik køn kømøn.

Niquíayu pa sruk katsiiløwei pørik kilga: wasrø kan mayeelø katsik katø wambigwansrø kan ketøbik katsik.
Maramik pørik ADwei pørik kilgayu pønsraik pørik kilga. Tranømøtø pørik kilgawei poto. Potowan trømbø ashibik kønrrai tranøb.

Nebua ashibik katø møi katø marøb eshkabik

Niquíayu sruk katsiiløbe isumøtø wetørrabik wetørrabik køn, pirø patsikmera pasrabik katø newan pila kwaløm trenchibik kømøtø. Kølli pishik kwaløm–Møi kwaløm (Møi kwaløm) kwaløm katsik pasrab mayyu Aburrá Chakwei merrabsrø pishimisakmeraba pirø maik kuik eshkabikpe kusrenanømik isua pasrøbik wam køn, in sruk mariiløwei nebua eshkabik pila kwaløm kømøn.131

Kanbalatø pasrøbik maramikpe tasiimeraba maramik may tranømiilømeran katø tasik mariilømeran kanbalatø eshkab køn; mayeelø kan pirø nuigube katøle kitrømøtø søtø søtø ambubigube pasramik marøb karubik kømøn. Truyu pasrabik (nebua wakøbik), ketøb katsigwan katø parøbik (katø tsutsik marøbik) katø katø marøbikpe sruk tarømarik utsigwan pønsraik merrab kwalømmerayu waraik købik køn.130

Antioquiawei kølli sruk tsutsikmera kusrenanøbik kusrenanøbikpe Belén, Medellín treekkurri kølli nu kølli nuik usha tsutsikmeran pønsraik køn. Tratrø ashibikpe Pelegrin katø kanbalatø tarømarøb misakmera (2022) Antioquia kønrrai pønsraik Notiomastodon platensis-wan asrwei ashib srøtø lataik tøgaik køn. In tranamikpe møi marøb ashibigwan may eshkabik køn, kangurri kan pirauwei wetørrabikwan kanikkøwei munchi asha eshkabik pønsraik kømøtø katø Niquía sruk katsiiløba kanbalatø pasrabik nebua eshkabik kømøtø.94

Pikulyi ashibik 5-nui asrwei kusrenan pørik: Pelegrin JS, Quijano SA, Belalcázar L, Benavides Herrán A, Escobar Flórez S, Mothé D, et al. Report on trik tsutsikwei remains of Notiomastodon platensis (Mammalia, Proboscidea) and review of its fossil record in the paleoecological context of Valle nui Cauca, Colombia. Rev Bras Paleontol. 2022;25(1):90–100. Kusrenan pørik katø munchi asha eshkabik maya katik arrubik ashibik.

Pints kwa 2026 pilayu Maramik pørik AD kønrrai OpenAI IAba marik marøb ashibik. 11 pints kwa 2026 katø nebua ashibik: tasik nu pikulyi tøgaigube srukchølmera katø ashibik pirømerayu asr chish købik kalus pasramik tasik atsamera. Maik palain kuik ashib srøtø: Maramik pørik ADyu pønsraik Niquía sruk katsiiløwei poto (maramik kønrrai mayeelø katsik, katø pønsraik kønrrai ketøbik katsik). Misaamera, kewa, pirø katø mariiløpe møi marøb ashibiilø køn.

Tasiimera Niquíayu pa sruk kalus katsik katsiiløwan kanbalatø ashib

02 · Nebua kusrenanømøik chugurri pøntøbik

Niquíayu sruk katsiilø

Nu kusrenanøb ya nui Antioquiawei kanbalatø pasrøbigube pønsraik pa sruk katsiiløbe Niquía, Belloyu isumøtø wetørrabik wetørrabik lataik pøra eshkabik købik køn. Magdalena tøbøtagu sruk katsiiløba lataik købikpe maramik kusrenanøbik kanbalatø ashchabik maramik købik køn, iik pirø patsikmera pasrabik katø pila kwaløm trenchibik kømuikpe La Blanquitaba, kan nebua ashamdiik usha køramikba katøle kan trenchibik misak misaameraba nuiikkø kanbalatø misramik købik køn kømøn.131

Sruk srøtø pørigugurri pønsraigube · Ambub poto (ambub poto)

Parøb marik sruk ambubigube

Truntøk kwaløm maymera, srukchølmeran kømigugurri sruk katsigwan pønsraigube. Niquía sruk mariiløgurri møi marøb ashibik, sruk tøgaik, parøb marik katø Notiomastodon platensis ushawan ashibik ashibik pirømeraba.

Marøbiilø katø møi marøb ashibik maya katik arrubik

May, tranamik katø katø nebua ashibik: Julián nui Jesús Pérez Nu pimera, Maramik pørik AD. Ashib kilgabe OpenAI ashib poto pøntømikba marik; ambub poto pikulyi ambub potomerabe Google Geminiyu marik; kanbalatø mara pasrøbikpe OpenAI Codexba marik. Mørøb wambe pikulyi ambub potomeragurri køn. Pirø maik kuik eshkabik katø usha ashibikpe chi taigwan eshkabik køn; Niquía sruk katsiilø katø kølli nu ushamera utu nebua eshkabik kølli kwaløm pønsraik kanbalatø pasrabik pønsraik kømøn.

Tasiimera Jericó, Antioquiayu lusøbik sruk walømmeran (sruk kwakmera) kanbalatø ashib
Jericó, Antioquiayu sruk mariilø. Sofía Botero Páezwei pørik kilgawei poto; Maramik pørik ADwei kusrenanømik møi marøb ashibik.

05 · Sruk lusøb marik (lusøb kørik marik)

Sruk walømmera (sruk kwakmera) katø lusøbik srukmera

Marøb marik, sruutøga lusøbik katø lusøb marik (lusøb kørik marik)-pe trømbø chish pasrabik ketøb katsiiløwan katø tusryu pønsraik (tusr tasik pasrøbik) maik palain kuiiløwan marøb køn. In sruk mariiløpe tusr parømikba katø tsip (nørrø tusr pirø) tranamikba kanbalatø nebua pasramdiik køn, iik kangurri kan chi maramik kuigwan katørab lusøbik katø pirau kanbalatø pasrabigugurri maik kuigwan ashibik køn. Maik palain kuik merrabsrø katsik kuikpe katøle mariilømeran, sruk maramik srøtømera iik srøtømerawan katø tasiimeraba maramik may maymeran eshkab kønrrai køn, katøle misak pueblomera købigwan nuik eshkab kømøn.125

Nebua asha isubik kanbalatø pasrøbik wam

Tasiimerabe ñimui katsiimeragurri isua ashibik køn

Kusrenanømik kanbalatø misramikpe sruk ketøb marøbik, sruutøga marøbik, mamik kutsik (sruutøga kutsøbik) katø lusøb marik (lusøb kørik marik) kanbalatø ashibik købik køn, iik kan kwalømgurri katsik misrik søtø søtø ambubik marøb kømøn katø kan misaamera kanbalatø waramik nuigwan kanbalatø misrøb kømøn. Sruk mariiløpe katøle pirømeragurri, kwalømmeragurri katø pørik kilgawei maik tabik kuiløgurri køn.

Ashib potomerabe misak nu pikulyi tøgaigwan kølli kwaløm pønsraik pørik kilgayu treekkurri nebua køn. Ñimui nu kuikpe tasiimeraba nøsik tøgaik, asr chish katø ambubiktøga payibelømeran eshkabik køn; pørik kilgawei potomerawan, tøgaikmerawan, maramik maywei tasiimeraba llirab ashibiiløwan katøle kølli kwaløm pønsraik pirau kanbalatø pasrabigwan tranøb kømøn.

Vancouver pørik

Kusrenan pørikmera

Superíndicesbe in søtø søtø pørigube nebua køn, katø eshkab tsutsik kau pala tøgaik køben kusrenan pørik pikulyi eshkab køn.

  1. Valencia-Giraldo YP, Escobar-Arenas LC, Mendoza-Ramírez J, Delgado-Sierra D, Cárdenas-Rozo AL. Review of fossiliferous localities at Antioquia department, Colombia. Bol Cienc Tierra. 2016;(40):46-54. doi:10.15446/rbct.n40.53748. Kusrenan pørik ashik
  2. Marreiros J, Pereira T, Iovita R. Controlled experiments in lithic technology and function. Archaeol Anthropol Sci. 2020;12(6):110. doi:10.1007/s12520-020-01059-5. Kusrenan pørik ashik
  3. Cristiani E, Zupancich A. Sandstone ground stone technology: a multi-level use wear and residue approach to investigate the function of pounding and grinding tools. J Archaeol Method Theory. 2021;28(2):704-735. doi:10.1007/s10816-020-09488-1. Kusrenan pørik ashik
  4. Inizan ML, Reduron-Ballinger M, Roche H, Tixier J. Technology and terminology of knapped stone. Nanterre: CREP; 1999.
  5. Ardila G, Politis G. Nuevos datos para un viejo problema: investigación y discusiones en torno del poblamiento de América del Sur. Bol Mus Oro. 1989;(23):3-45. Digital publicación [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://babel.banrepcultural.org/digital/api/collection/p17054coll9/id/18/download Kusrenan pørik ashik
  6. Corporación GAIA. Ocupaciones tempranas en el Valle de Aburrá: sitio La Blanquita. Medellín: Fondo Mixto para la Promoción de la Cultura y las Artes de Antioquia; CORANTIOQUIA; 2002.
  7. Aceituno FJ, Loaiza N. The role of plants in the early human settlement of Northwest South America. Quat Int. 2015;363:20-27. doi:10.1016/j.quaint.2014.06.027. Kusrenan pørik ashik
  8. Proyecto AD. Metate partido del barrio Sevilla y “Jardín de metates”, Medellín [potomera]. Proyecto poto archivo; 2007 wan kørøt chú unanik.