Pilamera katø pirø: iik pørikmera

Pilamera katø pirø: iik pørikmera

Pila kwalømmera trenchibik, kølli pønsrailø katø kølli kwaløm pørik kilgamera Aburrá Chagu misakmera truyugurri eshkabik.

Ashibik pøntøbik ↓
Na pønsrø

01 · Kølli pøriilø, pirau kanbalatø pasrabiilø katø newan kuik

Aburrá Chagu 44 pila kwalømmera trenchibik

Na llirab ashibik Pilamera kwalømmera ambub may (Pilamera kwalømmera ambub may) kusrenanøbiilø kølli pøriilø kanbalatø. Nak sruk pila trenchibik (nak sruk pila trenchibik) kølli pøriilø AP (1950 kømøtø) pørigube pasrabik; pila kwaløm nebua pasrøbik kømøtø pilamera kwalømmera tøgaik kwaløm køtan. Nak kørik pila trenchibik (nak kørik pila trenchibik) (TL) (TL) kølli pøriilø nui maramik may katø mayeelø ashamik pørik kwalømwan asha waminchib køn.24

Mayeelø ashamik pørik pøntøbik SIPAH mayeelø kusrenanømik eshkabik: pørik kilga tun katsik Marøb yawei pøn kwaløm Ashib tøga payibik Nak kørik pila trenchibik (nak kørik pila trenchibik) (TL)

Pikulyi siñalmera kanbalatø misramik kømøtø: nuiikkø tøgaiilø katø kanbalatø pasrabiilø pasrabik, ambub pirau waramik kømøtø. Nebua asha kusrenanøb ya siñal tøgaik katøle pøntøbik chigaik yau kølli pøriilø pikulyi siñalyu mara pasrik kømøtø. SIPAH pøntøbiilø llirab tøga pasrabigwan ashamdiik tøgaik køn, nui iik iigwei wakøb ashibik kusrenanøbik pørik wammera eshkabik nu kuik køben købik.25

Aburrá Chak mundo kwalømyu (El Valle de Aburrá en el tiempo del mundo)

18 mundo srøtø pørikmera · 5 Aburrá Chagu pila kwaløm calibrado kitrikmera

Aburrá Chagu pila kwalømmera trenchibik katøgan pirømerawei kwalømmeraaba kanbalatø ashibik. Kwalømmera kanbalatø ashibigube maik pasrabik katø maik trununøbik eshkabik; kømøtø misakmera kanbalatø ashipelø o kan cultura katøganrik pøraik køn chibik kømøtø.

  1. Kwaløm escala trununøbik. Escala trununøb pasrabik pilamera utu ashibik.
  2. Kan srøtø pørik eligiøbik. Ashibik chi taigwan køn katø mabelø srøtø pørik køn.
  3. Pønelø (fuentes) ashibik. Llirab ashibik ullu tøbøtak pilab pørik tepøb ashibik.

Pa escala trununøbik (Dos escalas distintas). Iik llirab ashibik AP (1950 iigwei pilamera) pasrabik. Na comparador calendario común (a. C. / d. C.) katø 5 Aburrá Chagu intervalos calibrados kitrikmera pasrabik. Muestra franjamera incertidumbre (rango) eshkabik; mundo procesomera duración eshkabik.

Aburrá Chak: intervalo calibrado Mundo: proceso o kwaløm período Mundo: pila kwaløm intervalo Pasrabik (Acontecimiento) Kwaløm siñal aproximado (Hito aproximado)
Calendario común · kanbalatø ashibik, misakmera kanbalatø contacto implicamøtø.
44 pila kwalømmera trenchibik iik llirab ashibigugurri · AP escala independiente
Trenchibik pilamera katø srøtø pørik condición pasrabik. AP radiocarbónico ≠ cal AP. Termoluminiscencia wei kitrik kwaløm pasrabik.
● Radiocarbono (14C) / AMS□ Termoluminiscencia◇ AsociaciónTrununøbik llira: provisional, srøtø pørik tun katsik o cuestionada
Pirø / investigaciónTrenchibik pila (Edad)Maramik may katø condiciónMuestra / pirø contexto
Pila kwalømmera, pønelø (fuentes) katø alcance
Srøtø pørik (Referencia)Pila kwaløm katø alcanceSrøtø pørik (Fuente)

Comparador maik ashibik kusrenanøbik (Tutorial)

Na llirab ashibik guía cursor søtø ambubik: maik escala trununøbik, srøtø pørikmera ashibik katø kwaløm kanbalatø pasrabiilø eshkabik. Vídeo tøgaikøb llirab ashibigyu marøb ashibik.

1 min 38 s · Wam illik llirab ashibik tutorial, cursor katø pørik wammeraaba. Pantalla completa pasrabik utu ashibik.
Tutorial wammera ashibik (Leer las indicaciones del tutorial)
  1. Cursor søtø ashibik: escala trununøbik, srøtø pørikmera katø pønelø ashibik.
  2. «2000 a. C.ugurri (Desde 2000 a. C.)» eligiøb pilamera utu trununøb ashibik.
  3. «La Morena · Ferrería entierro» eligiøbik. Ficha chi pila trenchibik eshkabik.
  4. La Morena intervalo Shang kwaløm ullu kui: kwaløm kan parte kanbalatø pasrabik.
  5. «Tøgagø ashibik (Panorama completo)» nørrøb La Morena iigwei pirø kwaløm eligiøbik.
  6. Franja resaltada kwaløm kanbalatø pasrabik eshkabik: ≈9600–9370 a. C.
  7. Proceso duración katø muestra fecha incertidumbre kanbalatø kømøtø.
  8. Círculomera hitos eshkabik; bandamera intervalos o períodos eshkabik.
  9. «44 pila kwalømmera trenchibik iik llirab ashibigugurri» tepøb llirab katø pilab pørik ashibik.
  10. AP radiocarbónico calendario directo kømøtø: calibración requiere.
  11. «Pila kwalømmera, pønelø katø alcance» tepøb fila ashibik.
  12. Göbekli Tepe enlace UNESCO ficha ashibik. Nusrø siñaløb ashibik.
  13. Pila kwalømmera kanbalatø ashibigube historiamera trununøbik eshkabik; culturas jerarquía kømøtø.
44 pila kwalømmera trenchibik pilab pørik tasiimeraba maramik may

Na pilab pørigube maramik may, siñal tøgaik, pirau kanbalatø pasrabik katø pørik kilgawei maik kuik katøle pasrabik. Nak sruk pila trenchibik (nak sruk pila trenchibik) pøntøbiilø wan, søtø søtø ambubik ashibik wamyu, Piedras Blancasyu mayeelø ashamik pørik nak kørik pila trenchibik kølli pøriilø kanbalatø misrik køn; pa maramik maymera kanbalatø truyugurri kømøtø køn.

Nebua asha kusrenanøbik / TøgaikMayeelø pasrøbik kwalømMaikNebua asha kusrenanøb ya / siñal tøgaikKølli kwaløm pønsraik pirau kanbalatø pasrabikMaik kuik katø pøn

03 · Maramik pørik asha waminchib kurømiilø

Kølli pønsrailø kusrenanøbik katø kwaløm wammera (Wammera chi taigwan eshkabik)

Na chi taigwan trenchibiilø nebua pørik wammera, maramik maymera katø chi taigwan eshkab wammera eshkabik. Maramik maywei wammera newan kuik patsigwan trenchib kømuigwan.

Kølli pønsrailø kusrenanøbik katø kwaløm wammera chi taigwan eshkabik pøra
AP
«Møi kwaløm iigwei (Iigwei nui møi kwaløm)»: 1950 pilayu chigucha pasrøbik pilamera kwalømmera mayeelø pasrøbik wam. AP nak sruk pila trenchibik kwaløm nuiikkø pilamera kwalømmera tøgaik kwalømwan kanbalatø kømøtø køn.
pureb AP
1950 pila iigwei pila kwaløm nebua pasrøbik kølli pøriilø. Nak sruk pila trenchibik (nak sruk pila trenchibik) tøgaik pila kwaløm nebua pasrøbik tøga llirabwan kanbalatø ashchabik kusrenanøb, katø tøbøtak kwaløm kwaløm pasrabik købik.
Kølli kwaløm (Castilla misakmera køramik kømøtø)
Iik misakmera kørigugurri Europa misakmera arrubigube ambub misrik kwaløm. Aburrá Chagu, nui kølli kwalømwei katsik tøgaik 1541 pilayu Castilla llirab misaamera kørigube tøgaik køn; kan mayeelø kanlataik kwaløm kanbalatø kømøtø, pirau waramiilø, katsik misriilø katø misaamerawei kanbalatø misriilø søtø søtø ambubik yandø købik.
América pirausrø iik misakmera kørik
América pirausrø iik misak kanbalatø misaamera kørik, merrabsrø pirømerayu ambubik katø merrabsrø katsik misrik ambub marøbik merrabsrø kanbalatø tøgaik. Nu pirøwei nu pikulyi tøgaiiløyu kølli kwaløm pønsraik, asr yell kusrenanøbik, kølli pirøwei katø trik wammera kusrenanøbik trutøgawan eshkabik; nui nebua kølli pøriilø katø maik kuilø møikkøben eshkabigube tøgaik købik.
Søtøgan Purø nu Pishik sruk kwalømwei (Tun pishik sruk kwaløm trømbøik)
Trømbøik pishik sruk tunmera katø pishik sruk umbu patsiilø purø nu maya nu kuik kwaløm, ≈26.500 katø 19.000 pilamera iigwei («≈20.000 pilamera iigwei» munchi pasrik). América pirausrø iik misakmera kørik pørigube kwaløm pøsrø, pirø ashibiilø katø maik kuilø møi katø marøb eshkamik purø munøbik købik.
Pila kwaløm trenchibik (Pila kwaløm trenchibik nuiikkø tøgaik)
Asr srugwei katøle químicawei maramik maywan kan ashib tøga katøle pasrabik kwaløm (pila kwaløm) tøgaikwei yau tøgaik. Nebua kusrenanømøik tøgaik køn katø ashib tøga katø pirau kanbalatø pasrabik kanbalatø pasrabigube trugurri pøntø købik.
Pila kwalømmera trenchibik (Pila kwaløm trenchibiilø nuiikkø tøgailø)
Kan katøle katøle maramik maymerawan kusrenanøb tøgaikwei tøgaiilø kanbalatø pasrøbik, søtø søtø ambubik katøle eshkabik urek kanbalatø ashchabik. Pila kwaløm trenchibik asha.
Nak sruk pila trenchibik (nak sruk pila trenchibik)
Nak sruk (nak sruk) 14-we waramikwei marøb srukmera kwaløm (pila kwaløm) yau tøgamik maramik may. Mayeelø pasrøbik pøntøbik pilamera kwalømmera tøgaik pøriilømerayu tøbøtak arrumigwan pila kwaløm nebua pasramik munøbik købik.
Nak kørik pila trenchibik (nak kørik pila trenchibik) (TL)
Naktøga pønsrøbik sruk pirøwei marøb srukmera (chillii køtsø chilliitøga marik køtsø katøle mara pasrik pirø pi pirø patsik) kwaløm chibigømik maramik may. Nebua ashibik maik kuiiløyu marøb sruk katø calentamiksrø kusrenanøb luzwan iik naktøga pørigugurri kwaløm yau tøgabik købik.
Kølli kwaløm pønsraik pirau kanbalatø pasrabik (Tøgaik kanbalatø misrik)
Marøb srukmera, mara pasriilø katø pasrøbiilø pirøwei, pirø patsikmera katø maramikwei kanbalatø misrik. Pirau kanbalatø pasrabik chigaik marik nui maik palain kuik nebua wakøbik, truwane nui eshkabik maramdiik asr chish trømbøik chigabik købik.
Pirø patsikmera pasrabik
Pirø pirø patsiilø katøle pasrøbiilø karub wam, kanbalatø pasrøbik katø kanbalatø misrik eshkabik. Katsik pøtøbiilø, ullu pasrøbik pirømera katø katø srua mariiløwan kanikkø ashibik søtø søtø ambubik katø truyugurri maramik købik.
Kanbalatø pasrabik
Pila kwaløm trenchibik ashib tøga katø truwan kanbalatø chi taigwan eshkabik trutøga pørik kilgayu pasrøbik kanbalatø tøgaik. Pirausrø yau tøgaigwan mayeelø kwalømyu kan pørigwei trenchibik købik.
Misaamera maik waramik mariiløwei (Misakmera mara pasrik marøb srukmera)
Misakmera traniilø katø kanbalatø misriilø eshkabik marøb srukmera, trutøga, mara pasrøbiilø katø truyugurri pirø ashibiilø. Nuiikkø kan misak misaamerawei møi kuigwan kanbalatø kømøtø køn.
Pøtø køtsø maik kuik katøle marøb may
Katøle pøntøbik maramik maywei katø maik palain kuikwei ashib siñalmerayu srøtøtøga marik tøgaik pasrøbik tarømarik marøb sruk. Kanbalatø pasrøbiilø kanbalatø ashchamik purugubik, truwane kanbalatø kan misak misaamera munchi pasramik kømøtø køn.
Ferrería
Antioquia tøbøtak urek iik chillii køtsø (chilliitøga marik køtsø) kanbalatø pasrøbiiløwan munchi pasrøbik kølli kwaløm pønsraik munchi. Nui pirømerayu pasrabik katø kwaløm maya kwaløm kangurri kangurri pila kwaløm trenchibik pirau kanbalatø pasrabigwan katø nebua ashibik købik.
Pirø ashibik lata Laab llirabik
Pirø usrø, tab marøbik katø laab llirabik kanikkøwei tøgaik chillii køtsømerawan (chilliitøga marik køtsømera) munchi pasramik kølli kwalømwei tøgaik munchi. Nui katørab srua marik lendø nuyu katsik katsik kuiilø kanbalatø misrik køn, ashib siñalwan ashib siñal kanbalatø ashchamik munøbik købik.
Kwalømgurri umbu umbu pønsraik (kwalømgurri umbu umbu pønsraik)
Katøle kwaløm traniilø umbu umbu tøgaik pirø tøgaik. Kølli pønsrailø kusrenanøbigube mara pasrøbik, katørab srua marik, ketøbik katø nebua marøbik, pønsrøb ambubik katø katø srua marik katøle katsik pasramik karub payibik købik.
Kølli kaumera kusrenanøbik (Iik kaumera kusrenanøbik)
Iik pirau kanbalatø pasrabiiløyu kau trutøga katø siñalmera eshkabik: ushamera (uskaumera), nak pøtø (nak srukmera), kau pøtø, kau srukmera (kau sruk) katø mamik pøtømera (mamik pøtø) købik.
Kau sruk (kau sruk)
Kau marik atsa urek mara pasrik chish kørik sruk purø pikulyi pikulyi sruk. Nui maik palain kuik katø pirau kanbalatø pasrabigwan kaumera katøle kau kanbalatø misaamera eshkabik purugubik købik.
Pirø ullu pønsrailø maik pasrabik
Trutøga katø pasrøbiilø pirø urek tøgaigwei nui katø sruabik katø nebua asha isubigube munøb isumik ambub marøbiilø eshkabik købik.
Ya tøgaik truyugurri (Pirøgurri pirø llirabik waraik yawei)
Misak kanbalatø misaamera nui nui ya tøgaik katøgan pirausrø øramik. Pikulyi katøle katøle marik pirau waramiilø maramik køn, pirø kusrenanik chigaik inchibigømik kømøtø køn.
Pirausrø yandø nui (Sedentarismo)
Pirausrø yandø katø katøle marik waraik yawei maya kwaløm pirau waramik. Kan maik kuik kanikkø kømøtø, katø kan ya, kan kwaløm (pila kwaløm) katøle kan arrubik waramik yamera misak kanbalatø misrigwan nebua ashibik kømøtø køn.
Karubik kan tøbøtakyu pasrøbik / Maik kuik
Karubik katø trenchibik wammera nebua pasrabik kanbalatø pasrøb uñi ullu karubik yaallø karubik kanbalatø nebua pasrøbik ashib maymera. Misaamerawei merrabsrø kanbalatø kuik eshkabik mayeelø pirøwei munøbik kømøtø: Aburrá Chak kølli kwalømwei pørik kilga kanbalatø marøbik, kan tarømarik nebua kusrenanøbik, kangurri kangurri yunømarøbik katø pirø katsik marøb pasrøbigugurri eshkabik køn, tru karubik maik palain kuiilø munøbigube tøgaik købik iigwei isumik kømøtø køn.
Misakmera mara pasrik pirø (Ashib pirø misaamera marik)
Misakmera kanbalatø misrik tarømariiløwan truyugurri mara pasrik pirø: tul kaumera, pirømera, maik kuilø, pi maymera (pi llirab maymera), tun patsik pirømera, yamera katø pønsraik siñal wam tøgaikmera købik.
Kølli pønsrailø kusrenanøbik iigwei wakøb ashibik
Kølli kwaløm pønsraik kølli pønsraik wakømik munøb isumik mara pasrøbik traniilø iigwei mara pasrik eshkabik. Nui kusrenanøbik pørik wammera, ashib tøgamera katø tasiimeraba marøbik maramik pøriilø iik srøtøwei nebua kusrenanøbik pørik kilgamera marøb købik.
SIPAH
Kølli kwaløm pønsraik kølli pønsraik wakømik eshkabik, wakøbik katø mayeelø kusrenanømik eshkabik mara pasrik pirauwei kanbalatø marøb ya, Aburrá Chagu katø misaamerawei kølli mariilø ashib ya kusrenanøbik ambub marøbiiløyu tranik mara pasrik. Maramik pørigube nui mayeelø kusrenanømik eshkabik pøntøbiilø katø møikkøben iik maramik maywei pørik kilgamera asha payibik munøbik nebua pørik wammera katøle katsik kuigwan ashibik købik.
Isub kusrenanøbik kanbalatø misrik (Misak kusrenanik katø IA kanbalatø misrik)
Misak maramdiik asr chishmera katø isub kusrenanøbik tasiimeraba marik (IA) kanbalatø ambub maymera kanbalatø tranik. Maramik pørik ADsrø, IA tasiimeraba marøbik, asha llirabik katø marøb siñalyu kanbalatø, truwane srøtø pøriilø asha sruik, nebua isua trenchibik nebua asha isubik katø ullu pasrabik wam isub kusrenanøbikwei nui tasigu waramik misak pørik marøb misak tasigube tøgaik købik.
Siñalmeran asha isubik (Pønsraik siñalmerayu kusrenanøb eshkab wam)
Trutøga (pønsraik siñalmera) eshkabik pasrøbik wam eshkab wam. Tøbøtakmay nebua ashibigugurri katsik kuigwan ashimik katø katø katøgan may isua pasrøbik wammerawan kanbalatø ashchamik munøbik købik.

04 · Kølli kwaløm wam pørik kilga · Aburrá, 1541

Sardella (1541) wamsrø Aburrá Chak

Kølli kwaløm pønsraik kølli pøriilø ashibik wam XVI patsø patsø pila pønsrø mara pasrik wam kusrenanøb: Jorge Robledo llirab misaamera Aburrá Chagu arrubik wam. Chaamera, kap asr chish pasrabik, mamiimera (pura, ushamera, købelø) katø asr chishtøga pirø sruik kaig asr chishtøga marik pasrabik.

«mamiimera trømbøik ashibik køn, pura katø ushamera wan»
Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib
«se halló mucha infinidad de comida, así de maíz como de frisoles»

Juan Bautista Sardella · mamiimera wam, p. 42. Maramik pørik ADyu Namtrik (Misak) wamsrø pasraik.

Mamiimera, «wera wam chigaik (køtsømera waminchimøtømera)» katø misakmera isua pasrøbik wam asha →
Aburrá Chak kølli kwaløm pørik wam pørik wam tøga mayeelø asha waminchibP. 41–43 pørik wam tøga mayeelø · asha waminchib: 5 pikulyi pøntrømera

Na Namtrik katøgan trikyu pasrøbik katø kastellano wam pørik wam pasrøbik. 2025 pøra pøntrøbigube Sardellawan munchi pasrøbik pørik wam tøga mayeelø katø marøb eshkabik (truyu møi kastellano wam wamsrø nebua pasrøbik). Pørik llirab uñi ambubigwan iik pøntøbik wammera kanbalatø katø asha waminchib maramdiik pasramigwan pørik wam tøgamera katø pørik ishik chu kuigwan eshkabiilø tøraik køn. Nui wammera pørik («pi lata tøgaikmera» katø «trancaylo» ullu pasrøbik) nebua wakøbik. Pørik nebua pasrøb misak iik kesrøb wam katø ashibik wam waminchib wam ullu pasramik kømøtø køn.

P. 41–42Truyugurri Suldaumera karub (Jorge Robledo) Gerónimo Luis Tejelowan kazhiktøga llirab misaamera katø kaulli misakmera katø ørøbik køn, tun pishindø tun pasrab maywan pasramik. Tejelo ibik køn, tun pasrabik, tru kwaløm chak yau køtøraik køn; urek chak købik kwaløm ashibik, pøsrø pøntø wanø køben trenchib ashibik chigaik; iik kwaløm pøntøyu ibik køn, chagu køramik kømøtø pøsrø kusrenanøb, chagu waraik misaamera ashibik køn; køtsø wam srukmera katø pusu køtsø wammera kau, mil misakmera kanbalatø misrik køn; kastellano wammera pa patsø kazhiktøga llirab misaamera katø patsø pa kaulli misakmera købik. Kristianomera iik ashibik chigaik køben, maik kuigube kusrenanøb lincha waminchibik kømøtø tøgagønrrabik (tøgagønrrabik) pøn kan pøntrømera mara pasrik køn; truntøk katøle truntøkan kastellano wammera asru ketøbik pøtø, kaullimera illimera katø asru ketøbik pøtø. Chak misakmera katø kaulli misakmera katø misakmerawan chaasrø mitø, kølli yamera (yamera) urek katø yau ibik køn. Gerónimo Tejelo asru ketøkiilø yayu kau, pønsrø dos wam ørøb misakmera Suldaumera karubyu ørøbik køn.

P. 42Tru kwaløm kwaløm yandøyu, chagu waraik misaamera katø kanbalatø pøn mil misakmera kwaløm chaasrø kwaløm, kalus katsik kaumera katø kalus kaumera chaasrø patøb; Tejelo asru ketøkiilø nebua asha kau, katø kusrenanøb kan pøntrø y patsø tøgagønrrabik marøb, una nuik may tøbø katø kwaløm; tru ashibik wam chaasrø katø pønsrøbik chigaik.

P. 42Na misakmera marøb srukmera nagu pønsrøbik srulø kalus katsik kau yabmera, srulø chish tusr tusrmera (yammay tsutsik pilab sruk nui dos tasiimera kwaløm), pi lata tøgaikmera (sruk kalus tsimera) wan kalus kau tusrmera (kalus kaumera) købik: tusrtøga dos tasiktøga yabgatik («trancaylo» kwaløm) kau patøb, tsutsik kauwan katø trømbøik asr chishwan ibik køn.

P. 42–43Gerónimo Tejelo ørøbik wam ørøb misakmera Suldaumera karub tøgaigube kwaløm wam pasrøpø, Suldaumera karub mayeelø suldaumera pasrabigwan truyu pønsrøbik køn, asru ketøkiiløyu katø truyu pura mamik dos pusrmerawan katø køben; yamerasrø (kølli yamera), arrubik pirausrø købigwan katø, mamiimera trømbøik ashibik køn: pura katø ushamera katø (uskaumera kwaløm), trømbøik købelø (tusr købelø kwaløm, maik, mamik truik), katø Castilla wera kwaløm weramera, wam chigaik (køtsømera waminchimøtømera).

P. 43Na pirø chagu waraik misaamera wamsrø Aburrá munchi pasrøbik, nam San Bartolomé Chak munchi pasrøbik; truyu patsø tratrø kølli pøriilø tøgaik køn, Suldaumera karub wamwan chagu waraik misaamera katø katø chaamera misakmera katø kørøraik køn.

P. 43Na pirausrø kastellano wammera tusr mamik katø pishikmera kwaløm ibik køn, misakmera ashibigube, misakmera nui atsa (tusrtøga y patsø yandø, una tusrtøga lendø) kutsik, kwaligube kau sørik (kwaligu tsi tøga sørik).

P. 43Møi kwaløm yøm Suldaumera karub ya ulluyu yømyu asha wara køben, kapatø misak tøgaik misakmera nagu chigaik ashibigube, dos misakmera kwaligu tsi tøga sørik mara pasrik; nagu kusrenpø uñi tøga pasrøbiilø ashibik, tsi kutsik køn; Suldaumera karub trik (katøgan trik eshkab misak) wamwan «¿chinchayu kwaligu tsi tøga sørik pøtøku?» payanpø, kastellano wammera katø trik tsimera ashibigube pønsrøbiilø køben pasrabik køn; Sardella nui asr chishtøga pirø sruik ashib maygurri tru wam pønsrø mara pasrik køn.

Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib

P. 41–42Desde aquí el Capitán envió a Gerónimo Luis Tejelo, con cierta gente de pie y de a caballo, a que por una abra que la cordillera de las sierras nevadas hacía, las pasase, que parecían haber abajado algo. El cual fue y las pasó, y aquel día fue a dormir sobre un valle, que en lo bajo de él parecía haber cierta población, que como era puesto el sol y hacía niebla, no se divisaba bien; y púsose en lo más secreto que pudo, por no ser sentido, y estuvo allí hasta el cuarto del alba, que partió. Y no pudo caminar tanto, que antes que al valle llegase salió el sol y los indios le divisaron; y como los vieron, tocaron sus tambores y bocinas y juntáronse hasta mil indios; y los españoles serían hasta veinte de a pie y doce de a caballo. Y como ellos nunca habían visto cristianos, saliéronles al camino sin dar lugar a que se les hiciese parlamento ninguno, y tuvieron con ellos su guazábara, que les duraría tres horas, donde fue bien reñida de ambas partes, e hirieron seis o siete españoles y mataron e hirieron caballos, donde los españoles se vieron en muy gran riesgo de perderse. Pero como Nuestro Señor nunca desampara los suyos, la gente de pie lo hizo tan bien que con la ayuda de los de a caballo rompieron a los indios y los metieron en el pueblo, y se metían en los bohíos y otros se subían en la cumbre de ellos, como si allí no los pudieran tomar. Y estaban espantados de ver tal gente, que según ellos después decían, que cuando los cometieron, pensaron que eran indios; y como les hubieron ganado el pueblo, el dicho Gerónimo Tejelo hizo aposentar los heridos y poner recado en el real, y despachó luego dos mensajeros al Capitán haciéndole saber lo que pasaba.

P. 42Y aquel mismo día, en la tarde, los naturales se tornaron a rehacer y se juntó un escuadrón de hasta tres mil indios, y vinieron hasta junto al pueblo, que echaban los dardos y tiraderas dentro de él; y como el dicho Tejelo vio que los indios tornaban, dejando recado en los heridos con la demás gente, salió otra vez a los naturales, y tuvo con ellos otra guazábara, que duraría hora y media, donde los rompió y fue en alcance de ellos una legua, donde se mató alguna gente; y de esta vez quedaron tan hostigados, que nunca más tornaron al pueblo.

P. 42Las armas que estos indios traían eran dardos de palma tostada, largos, y macanas, son como espadas de a dos manos, también de palma, y ondas, y estólicas que son armas de las más peligrosas que en estas partes se hallan y se tira la vara encajada en un palo de dos palmos, que casi quiere significar aquello como trancaylo, y con aquel palo en que encaja la arrojan, que va más recia que con flecha.

P. 42–43Como los mensajeros que Gerónimo Tejelo envió llegaron donde el Capitán estaba y le dieron mandado de lo que había sucedido, se partió luego con todo el real para allá, por amor de los heridos y porque allí había comida de maíz para más de dos meses, y se aposentó en él, donde en los bohíos, sin lo que en el campo estaba, se halló mucha infinidad de comida, así de maíz como de frisoles, que casi son como alverjas, y muchos curíes, que son como conejos, salvo que son más chiquitos, que tienen muy lindo comer, y muchos perros medianos como los de Castilla, salvo que son mudos.

P. 43Esta provincia se llama en nombre de indios Aburrá, y le pusimos por nombre el valle de San Bartolomé; aquí estuvimos quince días, en los cuales, por llamamiento del Capitán, le vinieron todos los indios de paz, y servían a los españoles, y así mismo vinieron otros pueblos a éste comarcanos.

P. 43Aconteció en esta provincia a algunos españoles, yendo por fruta y a caza de aves, ir donde algunos indios estaban; y así como los veían, se quitaban una manta de vara y media de largo y de una de ancho, con que traen atadas sus vergüenzas, quitársela y darse una vuelta al pescuezo y ahorcarse.

P. 43Y yo vi una noche, estando velando en el aposento del Capitán, ciertos indios, que estaban presos porque no querían venir de paz, que hasta allí aún no habían venido, como vieron que no había lumbre, se ahorcaron dos indios; y de presto como fueron sentidos, como porque ya estaban sobre aviso, sacaron lumbre y se vio como estaban colgados y cogían los pies por ahogarse, y se les cortó con lo que estaban colgados; y el Capitán los mandó llamar y les preguntó con la lengua que por qué se ahorcaban, dijeron que porque se espantaban de ver a los españoles y de las barbas, y que por esto se habían ahorcado muchos; y no era sino que el diablo los engañaba.

Srøtø pørik katø søtø ørøbik. Juan Bautista Sardella, Kanbalatø kuik nui iik wetørrabik nui las pirø chak pirømera nui Antiochia tøga Jorge Robledo, Aburrá wam pørik wam tøga (1541). Mario Andrés Llano Restrepo pønsrø katø marøb eshkabik: «La mara pasrøbik nui Medellín: katø tøga waminchibik pilamera kwalømmera, lincha waminchib wammera y pørik kilgamera», Kanbalatø mariilø Kølli kwalømwei, n.º 211, julio–pintspa kwa 2025, pp. 41–43, Nu kusrenanøb ya Antioquia pirøwei nui Kølli kwaløm wam. Eshkab pørik wam 2-srø 1921 mayeelø ashamik pørik (vol. 3, n.os 8–10, pp. 322–324, Kanbalatø pasrøbik Muñoz pørik kilga 82-we pørik wam pasrøbik) pasrabik.20 Pøra pøntrøbik pørik ishikmera asha (PDF, 35 MB) ↗

05 · Kastellano arrub kwalømwei pørik kilga · 1614–1616

Herrera Campuzano asha llirabik katø San Lorenzo nui Aburrá misaamera wakøbik pirø

Asha llirabik pørik kilgamera kastellano arrub kwalømwei mayeeløwei pirø urek iik pirau misak kan ya misaamera, traniilø, katøgan pirausrø ambubiilø katø pirø maik maramigwanmera eshkabik. Karubiilø ashibik katø maramik isubiilø katø pasrabik.

Francisco nui Herrera Campuzano Antioquia pirø chak pirøyu asha llirabigwan misak pirau waraik misaamera, mariilø marøbik, tranømik mariilø katø karubeløwei tarømarik karubiilø kusrenanømik wam kanbalatø misrik køn. Nui maik pasrøbiiløyu wakøbik tøgaiilø kanbalatø pasrøbik, kristiano wam kusrenanøbik katø iik pirau misak tranik katø pirøgurri pirø llirabik nebua ashibigwan kanbalatø misrik køn. Juan David Montoya Guzmán katø José Manuel González Jaramillo nebua marøb pasrøbik pørik kilgawei pøra pøntrøbigwan tru lincha asr chish eshkabik køn, San Lorenzo iik pøntøbik kømuik tøbøtakwei køben købik.39

8 JUL 1615

Kanbalatø pasrøbik karub wam

Pirø chak pirø iik pirau misak chaamera katø nebua pasrøbik urek, Aburrá Chagu tøga pasrøbik misaamera katø kan ya misaamera kanbalatø misramik karub wam kuik (mara pasrik) købik.

2 MAR 1616

Misaamera wakøbik pirø pirø pirø katsik tøgaiilø mara pasrik

Karub pørik kilgayu iigwei mara pasrik chak (pirau waraik misaamera) trenchibik, iik uñi munchimera eshkabik katø San Lorenzo katø nui ashibik wam kusremik søtø warabeløyu arrubik, pasto katø katø katørab srua marik pirømera pirø katsik tøgaiilø marøb købik.40

Na marøbiilø kastellano arrub kwalømwei ambub marøbik katøle pøriilømerawan kanbalatø pasrabik. San Lorenzowan chagu waraik misaamera nui iik wam (kølli kwaløm wam) iik pøntømik kømøtø, katø 1675 pilayu Villa nui Medellín mara pasrøbigwan katøganba kanbalatø isumik kømøtø. Karub wamyu Norisco, Aburrá katø Yamecíes, Peque katø Ebéjicos tøga pasrøbik misaamera munchi pasrøbik; tru pørik kilgawei munchimera møi kuik nebua pasrabik pirø ashibigwan nuiikkø kanbalatø kømøtø køn.41

Chak (Misaamera) katø misaamera wakøbik pirø

Kanbalatø pasrøbigwan waraik ya katø nebua karubik nebua pasrøbik; misaamera wakøbik pirøwan iik pirau misak pirau waraik misaamera katø nui søtø warabeløyu pirømera pirø katsik pasrøbik. Pørik kilgawan San Lorenzo pa tøgaikmera katøle katsik kuigwan ashimik købik.42

Kastellano arrub kwalømwei tøgaik munchimerayu misakmera

«Maramdiilø», «wakøbik», «chigailø», «ishuwan wañimera katø (ishmisaamera e unmera)» karubikwei katø tranømik pørik kilga tøgaik munchimera køn. Misakmerawan eshkamigwan kan ya misaamera kanbalatø misriilø, traniilø katø kølli kwaløm wam maik kuilø eshkabik munøbik køn, tru katøle pasrøbiiløgurri katø pasrabik købik.39, 41

Pørik kilga 1 · Kanbalatø pasrøbik karub wam, 8 julio 1615

«Karubik køben katø karub wam pasrabik: na chak [karub pirø] mayeelø misakmerawan pøn chaamera (pirau waraik misaamera) maramik: møi Pie nui la Cuesta munchi pasrik tøgaigube, katø mama María nui Quesada Hato Viejo munchi pasrigube […] katø pøngan Aburrá Chagu […]»

«Suldaumera karub Alonso nui Rodas el kølli karubeløwei tarømarik karub misak munchi pasrik Aburrá katø Yamecíes tøga pasrøbik misaamera: pa patsø y tratrø misaamera maramdiilø, truntøk wakøbik, kan chigaik katø pøn patsø katø patsø y truntøkan ishuwan wañimera katø (ishmisaamera e unmera).»

Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib

«Dijo que mandaba y mando que se hagan tres poblaciones de todos los indios de [la jurisdicción de] esta ciudad: que la una se haga en el sitio que llaman del Pie de la Cuesta, y la otra en el hato Viejo que llaman de doña María de Quesada […] y que la tercera se haga en el Valle de Aburrá […]»

«El repartimiento de Aburrá y Yamecíes de que se dice encomendero el capitán Alonso de Rodas el viejo, que son todos veinte y cinco indios útiles, seis reservados, uno ausente y setenta y siete personas de mujeres e hijos.»

Albicentenario katø marøb eshkabik ketøbik tøgamera; nui eshkab pørik wam 1-srø Montoya Guzmán katø González Jaramillo (2010), p. 332 pasrabik; eshkab pørik wam 3-srø tøga pasrøbik misaamerayu p. 334 pasrabik købik.39, 41

Asha waminchib kurømiilø. Karub wamyu karubeløwei tarømarik karubik urek tøgaik kanmera munchi pasrøbik katø pirau waraik misaamera pirømerayu pasrøbik. Na ketøbik tøga pøn chaamera (pirau waraik misaamera) nui karub pirø pirøwan kanbalatø pasrabik; mayeelø asha llirabigube mara pasrik chaamera mayeelø kømøtø. Tøgaiilø katøle kastellano arrub kwalømwei tøgaik munchimera pasrabik, katø truyu trattrø patsø patsø misakmera misaamera tøgaik mayeeløwei kwaløm maramik kømøtø køn.

Pørik kilga 2 · San Lorenzo misaamera wakøbik pirø karub pørik kilga, 2 pøn kwa 1616 · mayeelø pørik kilga

Tøbøtakmay ashibik pøra pøntrøbik: Mario Andrés Llano Restrepo, Kanbalatø mariilø Kølli kwalømwei, n.º 211 (2025), pp. 44–47. Nui eshkab pørik wam 4-srø Kølli kwaløm pørik wam Yaalløwei, pp. 103–104 pasrabik, katø pørik møi kastellano wam wamsrø nebua pasrøbik købik pasrabik.40

Tru pøra pøntrøbik urek tøgaik karub pørik kilga mayeelø katø marøb eshkabik, asha waminchib maramdiik pasramigwan truyu tratrø (5) may tøgayu tøga pasrøbik. Ullu munchimera katø asha waminchib kurømiilø maramik pørigwei køn; pørik kilgawei pørik pip katsiiløyu pasrabik. PDF ashibik pørik ishiilø kilgayu pørik tøgaik pasrøbigwan kanbalatø købik.

1. Kanbalatø misrik misakmera katø kan ya misaamera

Pørik ishikmera 44–45 · PDFyu pørik wam tøga asha ↗

Nu karub misak don Bartolomé nui Alarcón usha ushamera pirøyu, Aburrá Chagu (Santa Fe nui Antioquia karub pirø), 2 pøn kwa 1616 pilayu, maramik maramigwan cha don Francisco nui Herrera Campuzano (Real Audiencia karub mørøb misak katø Antioquia pirø chak pirø asha llirab karub misak mayeeløwei) pasrabik: Aburrá pi katø llirabyu San Lorenzo nui Aburrá munchi pasrik chak (pirau waraik misaamera) mara pasrik køn, truyu Aburrá, Yamesíes, Peques katø Béjicos misakmera (suldaumera karub Alonso nui Rodas karubeløwei tarømarik karubik), Noriscos misakmera (Alonso nui Rodas el møi misak karubeløwei tarømarik karubik) katø Maníes Yamesíes misakmera (suldaumera karub Juan nui Castilla karubeløwei tarømarik karubik) kanbalatø misrik, mayeelø pip patsø misaamera maramdiilø købik, wakøbik, ishuwan, wañimera katø kan ya misaamera tøgamik kømøtø,

Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib

Estando en el hato del gobernador don Bartolomé de Alarcón, que en el valle de Aburrá, términos y jurisdicción de la ciudad de Santa Fe de Antioquia, a dos días del mes de marzo de mil seiscientos y diez y seis años, el señor licenciado don Francisco de Herrera Campuzano del Consejo del Rey nuestro señor, oidor de la Real Audiencia del Nuevo Reino y visitador general de esta provincia de Antioquia, dijo que por cuanto su merced mandó hacer y se ha hecho una población en la otra banda del río de Aburrá que llaman San Lorenzo de Aburrá a que se han reducido y mandado reducir los indios de Aburrá, Yamesíes, Peques y Béjicos de que se decía encomendero el capitán Alonso de Rodas y los indios de noriscos de la encomienda de Alonso de Rodas el mozo, ya difunto, y los indios maníes yamesíes de que se decía encomendero el capitán Juan de Castilla, que todos eran ochenta indios útiles sin los reservados y sus mujeres, hijos y familias,

Asha waminchib kurømiilø. Karub pørik kilgayu na pøra pøntrøbik pørigwan Aburrá, Yamesíes, Peques, Béjicos, Noriscos katø Maníes Yamesíes munchi pasrøbik. Pip patsø (80) tøgaik «misaamera maramdiilø» kanbalatø køn, katø wakøbik, ishuwan (ishmisaamera), wañimera (unmera) katø kan ya misaamera nebua waminchibigube patsap pasrøbik: misaamera wakøbik pirø mayeelø pirau waraik misaamera mayeelø pasramik kømøtø køn.

2. Tul kaumera, kanbalatø waraik misaamera katø ashibik wam kusremik misakmera

Pørik ishik 45 · PDFyu pørik wam tøga asha ↗

wan misakmera tul pirømera, tul pirømera katø tul kaumera (kanikkøwei katø kanbalatø waraik misaamera wan), ushamera kau pirømera, tul marømø pirømera katø usha ushamera nu misrøb wakøbigube tabik misaamera wakøbik pirø pirø pirø katsik tøgaiilø maramik tabik pasrab, møi kwaløm misakmera købigwan katø ashibik wam kusremik wañimera nu misrigwan asha isub, Su Majestad karumik kwaløm,

Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib

y conviene señalar los términos de resguardo suficientes para sus rozas, labranzas y sembrados así de particulares y de comunidad como para propios pastos y baldíos y crianzas de sus ganados que tienen y tuvieren, considerando no solo el estado presente y numeroso de los dichos indios, sino el crecimiento que podían tener adelante, como Su Majestad lo manda,

Asha waminchib kurømiilø. Pirømera kanikkøwei katø kanbalatø waraik misaamera arrubiiløyu, pastomerayu katø usha ushamera nu misrøb wakøbigube mara pasrik køn. Nu misrik iigwei asha wakøbigwan pirau waraik misaamera ashibik wam munøbiilø asha kusrenanøbik; kanbalatø misrigwan newan chinchakø trømbøik kusrenanøb nebua ashibik kømøtø køn.

3. Iik uñi munchimera katø misakmera pirø payib wammera

Pørik ishik 45 · PDFyu pørik wam tøga asha ↗

wan Aburrá Chagu pirømera ashibik nui tasiimeraba tarømarigwan ashibik, nu karub misak Gaspar nui Rodas pøn nuik may tøbømera uñi munchi ashibik, katø 4 pa kwa 1596 pilayu nu karub misak Gaspar nui Rodas Aburrá chagu waraik misaamerawan tul pirømera katø tul pirømerayu Antón ya tøgaigwei pikulyi tun katø Aburrá pi dos llirabmerayu kuik (tranøbik) uñi munchi ashibik, katø Popayán nu karub misak Juan Dazawan kuik (tranøbik) pirau waramik kwaløm kap Aburrá misakmera lincha kap wammera (payib wammera) ashibik, katø suldaumera karub Fernando nui Cayzedo katøganwan tranøbik maik maramigwan ashibik,

Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib

y habiendo visto por vista de oficio las tierras que hay en ese dicho valle de Aburrá, y visto asimismo el título que tuvo el gobernador Gaspar de Rodas de tres leguas de tierra en este dicho valle de Aburrá en cuyo derecho sucedieron el capitán Alonso de Rodas, su hijo y heredero, y el gobernador don Bartolomé de Alarcón, difunto cada uno, en la parte que le perteneció, y visto asimismo el título que el dicho gobernador Gaspar de Rodas dio y proveyó a los indios del dicho valle de Aburrá, que tuvo por encomienda en que le señaló para sus rozas y sementeras desde el sitio de la casa de Antón, en derecho de un cerrillo que está en medio del dicho valle de Aburrá, de una y otra parte del río que corre, arriba con todas sus vertientes como más largamente consta del dicho título su fecha en la ciudad de Antioquia a cuatro de febrero del año pasado de mil y quinientos y noventa y seis y visto dicho título que el gobernador de Popayán dio a Juan Daza en que le proveyó una estancia arriba de la que se proveyó al dicho gobernador Gaspar de Rodas, con las contradicciones hechas por parte de los indios del dicho valle de Aburrá, y asimismo visto el derecho que el capitán Fernando de Cayzedo tiene por el traspaso que le fue hecho del remate que se hizo de las tierras que poseyó el dicho gobernador Gaspar de Rodas y por su muerte, el dicho Alonso de Rodas, su hijo, por ejecución y sentencia de remate y cartas ejecutorias y los autos y diligencias hechas en su cumplimiento e informándose de todo muy particularmente,

Asha waminchib kurømiilø. Pørik kilgayu 1596 pilayu iik pirau misak misakmerawan kuik uñi munchi katø katø tranøbik kap «lincha kap wammera» (payib wammera) trenchibik. Iik pirau misak misakmera pirø payib wam pønsraik siñal køn, truwane karub pørik kilgayu nui nebua waminchib wammera katø marøb eshkamik kømøtø katø møyu pøra pasramik pasramik kømøtø køn.

4. Misaamera wakøbik pirø pirø pirø katsik tøgaiilø

Pørik ishikmera 45–46 · PDFyu pørik wam tøga asha ↗

San Lorenzo nui Aburrá kazhiktøga llirab misaamera katø nui ashibik wam kusremik søtø warabeløyu misaamera wakøbik pirø pirø pirø katsik tøgaiilø mara pasrik: Aburrá pi katø llirab Kachik pi pi Aburrá piwan kanbalatø misrigugurri, Aburrá pi yau chak tulampø pikulyi tun tululyu, truyugurri Antón ya tøgaigube, truyugurri Aburrá misakmera iik tøgaik El Guayabal munchi pasrigube, truyugurri Bermejalsrø katø Yamesíes Ancón maik yandø mawa piyu, Aburrá piwan kanbalatø misrigugurri pi yau pøntøbik katø chak tun tun pushukmerayu, katø Kachik pi pi iik pirø katsik tøgaigube arrub,

Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib

dijo que señalaba y señaló a los dichos indios de la dicha población de San Lorenzo de Aburrá y para sus sucesores por términos y resguardos, para sus rozas, labranzas y sementeras, ejidos, propios pastos y baldíos y para sus bestias y ganados y crianza de ellos desde la quebrada que llaman de Aguasal que está de la otra banda del dicho río de Aburrá hasta donde entra y se junta con él y el dicho río de Aburrá, arriba hasta el mogote y cerrillo redondo que está en medio de dicho valle y del dicho cerrillo a dar al sitio de la casa de Antón y de allí al sitio que llaman de los asientos viejos de los indios de Aburrá que llaman El Guayabal y de allí cortando al Bermejal y de allí todo el camino adelante que va al Ancón de los Yamesíes, hasta llegar a la quebrada que llaman de la sal que baja del dicho Ancón, y de toda la dicha quebrada desde el dicho camino hasta donde se junta con el dicho río de Aburrá y de allí el dicho río arriba hasta llegar a la cumbre y nacimiento de él, de allí en volviendo por las cabezas del dicho valle y lomas y cumbres altas hasta caer otra vez al primer lindero de la dicha quebrada del Aguasal hasta donde se juntan con el dicho río de Aburrá aguas vertientes a él y a la población debajo de los linderos dichos,

Asha waminchib kurømiilø. Pi pikulyiilø (pimera), pi trømbø (nu pi), maik kuilø, vertientemera katø munchi pasrøbik pirø tøgaiiløwan pirø katsik pasrøbik nebua pasrøbik. El Guayabal Aburrá iik pirau misak misakmera iik tøgaik kwaløm pasrabik. Na munchi pasrøbiilø ashibik kanbalatø misrigwan møi kwaløm pirø ashibik watsik nebua pirø katsik llirabik pasramik arrumik kømøtø køn.

5. Pirø nui købik, wakøbik katø nebua marøbik

Pørik ishikmera 46–47 · PDFyu pørik wam tøga asha ↗

tru mayeelø pirømera, nørrø tusr pirømera, tul pirømera katø chak pirømera San Lorenzo nui Aburrá misakmerawan nui pirø katø misaamera wakøbik pirø kwaløm tranøb pasrøbik køn, nuiikkø arrubik katø usha ushamera kau nui; misaamera wakøbik pirø urek katø misakmera kølli yamera katø nu yamera ketøb karubik køn, pøn patsø patsø kwatsiilø oro nui pa patsø pilab sruk chish tøgamera penawan, katø katø misaamera uñi munchimera chigaik nu kuik nebua waminchibik køn; Antioquia chaasrø mayeelø ashibigube nuik wam waminchib katø karub karubelø ya pønsrø pøra pasrøb karubik køn. Maramik maramigwan cha don Francisco nui Herrera Campuzano. Rodrigo nui Zapata.

Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib

todas las cuales dichas tierras, montes y cañaverales y sabanas en los dichos términos señalaba y señaló, adjudicaba y adjudicó a los dichos indios de la dicha población de San Lorenzo de Aburrá para sus tierras y resguardos que todas ellas las gocen y posean, labren y cultiven, y traigan sus bestias y ganado y usen de ellas como suyas propias, que se incluye y comprende un pedazo de tierra que poseía el dicho capitán Fernando de Cayzedo de la otra banda del dicho río de Aburrá, desde enfrente del dicho cerrillo hasta la dicha quebrada de Aguasal para arriba y todo lo cual incluso y comprendido entre los dichos términos y resguardos aplica y adjudica a los dichos indios como dicho es y que se demuelan y quiten cualesquier bohíos y otros edificios que hubieren dentro de los dichos resguardos y que ninguna persona ocupe las dichas tierras ni parte alguna de ellas so pena de trescientos pesos oro de veinte quilates para la cámara de Su Majestad, en que desde luego les da por condenados lo contrario haciendo y que se le demolerá a su costa lo que dentro de dichos resguardos se edificare y lo que sembrare sea para los dichos indios las dichas tierras a los cuales dejen libremente y da por ninguno y de ningún valor cualesquier título que tuvieren cualesquier personas para que no usen de ellos en cuanto a lo que queda inuso y comprendidos dichos resguardos y que este auto se pregone públicamente en la dicha ciudad de Antioquia y se asiente en el libro del cabildo de ella para que conste. Para cuyo efecto se envíe un tratado autorizando el auto de cualesquiera de los alcaldes ordinarios de dicha ciudad para que lo haga poner en el dicho libro y del cumplimiento envíe testimonio real a la Real Audiencia del Nuevo Reino y todo se ejecute sin embargo de apelación. Y así lo proveyó, mandó y firmó. Licenciado don Francisco de Herrera Campuzano. Ante mí, Rodrigo de Zapata.

Asha waminchib kurømiilø. Tranøb pasrøbigwan katø misakmera pirau waramik kømøtø maramigwanmera, kaig marik tranøbiilø katø ketøb marøbik, pørik kilga katø Real Karub mørøb yayu wam ørøb mørøbik karub wammera kanbalatø misrik køn. Asha llirab karub misak maik pasrøbiilø køn: nui pørik kanbalatø misrigwan newan nebua maramik katøle lincha waminchibiilø waminchimik nebua ashibik kømøtø køn.

Pørik kilga 3 · Tranik katø yamera katsik pasrøbiilø: Noriscomerawan wam, trattrø kwa 1615

«kristiano kusrenanøbigube ibik køn chigaik katø imik kømøtø køn, karubeløwei tarømarik karub misak kristiano kusrenanøbik tøgaigwei katsik pasrøbiilø pirømerasrø tranik (tarømariilø) maramik karøben, katø misakmera nui yamera katsik pasrøbiilø un pipkan nui nuik may tøbø katø patsø nuik may tøbø tøgaigube nui køben».

Iik katøgan trikyu pasrøbikwei iik kastellano srøtø pørik asha waminchib

«no acudían ni podían acudir a la doctrina porque estaban ocupados en los trabajos que les hacía hacer el encomendero en diferentes partes de donde se hacía la doctrina y ellos vivían apartados en diversos sitios cada uno solo, a cuarto de legua y a media legua unas casas de otras».

Norisco iik pirau misak misakmerawan waminchib wam pørik wam tøga, Albicentenario katø marøb eshkabik. Nui eshkab pørik wam 4-srø Montoya Guzmán katø González Jaramillo (2010), pp. 318–319 pasrabik købik.39, 41

Asha waminchib kurømiilø. Kristiana kristiano kusrenanøbik payib wammera urek tranik kwallibiilø katø yamera katsik pasrøbiilø (merrabsrø pirømerayu ambubik waraik yawei) eshkab wam pasrabik. Iik pirau misak wam karub yawei maik pasrabik, katøgan trikyu pasrøbik katø karub tarømarøb misak pørik tøbøtak purugubik pøchin. Pønsrø tøgaik wam pøra pasrøbik lincha waminchib wam kwaløm trugurri waminchimik kømøtø, katø waminchib wam trenchibik nebua sruabik pørik maygurri nuiikkø isua tranøbik asha isumik kømøtø køn.

Pilamera katø pirø: iik pørikmera pønelø

Vancouver tøgaik pasrøbik ashibigube pøntøbik karub wamyu. Katøgan pørigugurri pønelø nebua waminchibigube pasrabik.

  1. Santos Vecino G. Investigaciones arqueológicas en El Escobero, municipio de Envigado (Antioquia) [Internet]. Envigado: Archivo Histórico, Secretaría de Educación para la Cultura, Municipio de Envigado; 2011 [ashik 2026 sep. 20]. Múyu ashik: https://patrimonioculturalenvigado.edu.co/Documentos/4.InformeFinalMorena.pdf Pøn asha
  2. Langebaek KH, Piazzini CE, Dever A, Espinosa I. Arqueología y guerra en el Valle de Aburrá: estudio de cambios sociales en una región del noroccidente de Colombia. Bogotá: IFEA-Ediciones Uniandes; 2002 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: http://hdl.handle.net/1992/55970 Pøn asha
  3. Pérez Ríos JJ. Aburrá desconocido: una mirada sobre los pobladores prehispánicos del Valle de Aburrá: multimedia [Internet-yu grado tragak pørik]. Medellín: Universidad de Antioquia; 2007 [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://co.antropotesis.alterum.info/acervo/aburra-desconocido-una-mirada-sobre-los-pobladores-prehispanicos-del-valle-de-aburra-multimedia-recurso-electronico/ Pøn asha
  4. Sardella JB. Relación del descubrimiento de las provincias de Antiochia por Jorge Robledo [1541 kørøtwei wam pørik]. Wam pønsrøbik: Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):41-43 [ashik 2026 oct. 1]. Múyu ashik: https://historiantioquia.org/wp-content/uploads/2026/01/Academia-Antioquena-de-Historia-Repertorio-Historico-211-julio-diciembre-2025-web-pagina-individual.pdf Pøn asha
  5. Reimer PJ, Austin WEN, Bard E, et al. The IntCal20 Northern Hemisphere radiocarbon age calibration curve (0-55 cal kBP). Radiocarbon. 2020;62(4):725-757. doi:10.1017/rdc.2020.41. Pøn asha
  6. Corporación SIPAH. Museo Comunitario Virtual Graciliano Arcila Vélez [Internet]. Itagüí: Corporación SIPAH; [kørøt ka-unanik] [ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://corporacionsipah.org/museo-virtual-comunitario-gav/ Pøn asha
  7. Botero Páez S, Druc IC, Brooks WE, Montoya Granda E. Arcilla y cultura: nuevos y viejos datos sobre la cerámica prehispánica en la cuenca alta de la quebrada Piedras Blancas (Antioquia-Colombia). Bol Antropol. 2017;32(54):224-251. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a10. Pøn asha
  8. Cardona Velásquez LC. Prospección arqueológica en el cerro Pan de Azúcar, área periurbana de la ciudad de Medellín, Colombia. Bol Antropol. 2002;16(33):54-76 [Internet; ashik 2026 ago. 23]. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/search/search?query=Prospecci%C3%B3n%20arqueol%C3%B3gica%20en%20el%20cerro%20Pan%20de%20Az%C3%BAcar Pøn asha
  9. Godoy-Toro A, Loaiza-Usuga JC, Monsalve-Marín C, et al. Ancient anthropogenic soils and activity areas of the Colombian Andean region: A geoarchaeological approach. Geoarchaeology. 2022;37(1):120-147. doi:10.1002/gea.21876. Pøn asha
  10. Santos Vecino G. El Volador: las viviendas de los muertos. Bol Antropol. 1995;9(25):11-48. doi:10.17533/udea.boan.343758. Pøn asha
  11. Acevedo Zapata JL. Aldea y sistema de canales del siglo III d. C. en el Valle de Aburrá: Plan de Manejo Arqueológico El Ranchito. Medellín: Predios del Sur SA; 2003. Ashchibigømik pørik. Botero Páez wan Gómez Londoño (2010) pørikyu ashik; møiik link Historia de mi barrio, Itagüí 2023 pørik købik.
  12. Aristizábal Espinosa P. Los Aburráes: tras los rastros de nuestros ancestros. Una aproximación desde la arqueología. 1 ed. Medellín: Alcaldía de Medellín, Secretaría de Cultura Ciudadana; 2015. ISBN: 9789588845340. Guayabal inventario: p. 34-37. Scribd-yu copia digital ashik; colofón-yu abril 2015 naashipik edición, Google Books-yu 2014. Pøn asha Katø link
  13. Obregón Cardona M. Lugares de habitación prehispánicos en el Valle de Aburrá: grupos domésticos, prácticas y diferencias sociales. Bol Antropol. 2017;32(54):192-223. doi:10.17533/udea.boan.v32n54a09. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/328615 Pøn asha
  14. Feinman GM, Cervantes Quequezana G, Green A, Lawrence D, Munson J, Ortman S, et al. Assessing grand narratives of economic inequality across time. Proc Natl Acad Sci U S A. 2025;122(16):e2400698121. doi:10.1073/pnas.2400698121. Pøn asha Katø link
  15. Botero Páez S, Gómez Londoño L. Arqueología de lo doméstico en Colombia. Bol Antropol. 2010;24(41):242-282. Múyu ashik: https://revistas.udea.edu.co/index.php/boletin/article/view/7979 Pøn asha
  16. Proyecto AD. Observaciones de campo e interpretación histórica y arqueológica de los caminos del Quitasol y de los muros acompañantes del camino de Cieza [pirøsrø ashipik wammera wan proyecto pørikmera]. 2026 sep. 27 wan oct 2. Kasrø misakmera prehispánico base hipótesis wan colonial, republicano, siglo XX economía inhumik wan. Chii economía argumento documentos históricos naa revisiónyu møikøtø ka-pønsrøbik. Múyu ashik: https://proyectoad.org/htdocs/piedra_construcciones.html Pøn asha
  17. Botero Páez S. Elementos para leer un palimpsesto: indígenas, caminos, piedras, mulas y caballos en Colombia. Bol Antropol. 2006;20(37):265-287. doi:10.17533/udea.boan.6899. Pøn asha
  18. Proyecto AD. La piedra y el funeral: evidencias de Envigado e interpretación del prestigio [Internet]. Proyecto AD; 2026 [ashik 2026 oct. 2]. Santos Vecino (2006, 2008, 2011) wan proyecto inhumikmera síntesis. Pacífico wan Ruiz–Tolima procedencias kusrenan pønsrøbik hipótesis. Múyu ashik: https://proyectoad.org/htdocs/piedra_funeral.html Pøn asha
  19. Proyecto AD. El cuerpo como símbolo: comparación y distribución de las vasijas antropomorfas femeninas [Internet]. Proyecto AD; 2026 [ashik 2026 oct. 2]. Proyecto inventario wan comparación-yu sustentada hipótesis regional; base pørikmera: Arcila Vélez (1969, 1977), Piazzini Suárez (2015), Uribe Villegas (2005). Múyu ashik: https://proyectoad.org/htdocs/cuerpo.html Pøn asha
  20. Montoya Guzmán JD, González Jaramillo JM, pørikmera. Visita a la provincia de Antioquia por Francisco de Herrera Campuzano, 1614-1616. Medellín: Universidad Nacional de Colombia; 2010. (Colección Bicentenario de Antioquia). ISBN: 9789587280722. Pøn asha
  21. Llano Restrepo MA. La fundación de Medellín: recuento cronológico, controversias y documentos. Repert Hist [Internet]. 2025;(211):38-99 [ashik 2026 oct. 7]. 1616 marzo 2 resguardo auto: p. 44-47; comentario histórico: p. 51. Nota 4 Crónica Municipal (1967), p. 103-104, møi español wamsrø pasraik. Pøn asha
  22. Albicentenario. Fundación de San Lorenzo de Aburrá y de otros siete pueblos de indios y resguardos en Antioquia (1615-1616) [Internet]. [kørøt ka-pørik; ashik 2026 oct. 7]. Pørik wan notas 1-4. Pøn asha Katø link
  23. Piedrahita Echeverri J. Documentos y estudios para la historia de Medellín. Medellín: Concejo Municipal de Medellín; 1975. p. 121. Francisco Herrera Campuzano 1616 marzo 2 auto; Albicentenario nota 2-yu pørik. Pøn asha

Aburrá Chagu 44 pila kwalømmera trenchibik

100 %

+ kau trømbø asha katø pirøtøga srua ørøb pasra. Kan kwaløm pikulyi siñal kau nui nebua pørik wammera asha.

Kan pikulyi siñal kau pila kwaløm trenchibik katø nui pøn srøtø pørik asha.