02 · Katsik misriilø eshkabik
Iik søtø søtø ambubik kømøtø misakmera truyugurri
Maramik pørik ADsrø kanbalatø misrik trutøgawan Aburrá chagu waraik misaamera truyugurriwan misak kanbalatø waraik misaamera, pirømera katø kan kwaløm misaamera kanbalatø misrik truyugurri kwaløm kømuik køn. Kaumera (kasharawa) weramera, pirausrø yandø nui, maymera yamera mara pasrik mara pasrik, kangurri kangurri yunømarøbiilø katø misaamerawei asha kusrenanøbik maik kuilø katøle ambub tøga katø maya katik arrubik tøgaik købik. Na merrabsrø katsik kuik møi kwaløm kanbalatø ashchabik kølli pønsrailø kusrenanøbik ashibigwan kanbalatø: tul marøbik, chaamera trømbøik kusrenanøb katø kanlataik kømuik trømbøik kusrenanøb wakømgaik kanbalatø misrik købik wamwan payibik. Tru iik wam (kølli kwaløm wam) kømuigwan nui ambub marøbiilø kanbalatø misramik køn, yaallø karubik kan tøbøtakyu pasrøbigube kan maik kwaløm maymera kanbalatø maramik kømøtø køn.33
Pirausrø nui katø pirø weramera. La Morena katø La Blanquita iik pirau waramiiløyu maramik maywei kusrenanøbelø katø pirø marøb srukmera katørab srua marik pirøgurri pirø llirabik maik kuiløwan kanbalatø pasrabik. Pirø tøgaiiløyu katø arrubik katø kaumera weramerawan yandø waraik ya iigwei pirøwan kanbalatø misrik eshkabik køn. La Morena ashibik wam tul marøbikwei pirau waramiiløyu, ya yamera srukmera mara pasrøbik, chillii køtsø (chilliitøga marik køtsø), pura katø illimera pik (søriiløwei) pasrøbiilø kanbalatø misrigwan ya, mamik katø søriilø weramera kanbalatø misrik pasrabik. Na trutøgawan pirausrø yandø nui møi møi tarømariiløwan katø kan kwaløm misaamera kanbalatø misrigwan mara pasrik købik pasramik køn, chak urek katøle maik kuilø tøgaik køben.3
Pirø ashibik maramik katø maik kuilø kanbalatø misramik. Nørrø tusr pirø Azul misakmera tranik mara pasrik pirømera katø El Ranchito ya trutøga katø pi maymera (pi llirab maymera) misak kanbalatø waraik misaamera nui nui maik kuiilø asr chishtøga marøb mara pasrik pasrabik. Arrubik maramik, pi karik weramera katø nui tøgaikmera nebua wakøb møgwan kanbalatø misrik kusrenanik katø tranik kanbalatø nebua pasrøbik munøbik købik.28, 34 Sruk maik kuiløwan tru maramdiik asr chish chak katø tun umbu chak pirømera kanbalatø misramigube trømbøik pasrabik. Tun katsik tun katsiilø, sruk sruk pøntøbik pirømera, pi pi pøntømik maymera katø sruk tøbøtakmerawan kanbalatø misrik køben, misakmera, marøb srukmera katø kusrenanøbelø iik arrubik waraik pirøwei kanbalatø nebua pasrøbik ullu tøga kwaløm eshkabik køn.35, 36
Tru trutøga katø pirausrø maik ashibiilø kanbalatø asha waminchibwan Quitasol kwaløm sruk maik kuiløyu iik kølli kwalømwei iik pirau misak ullu srøtø tøgaik købik isua pasrøbik wam purugubik, ashibik wam pøriilømerayu katørab srua marik katø truyugurri. Santa Elenasrø iik Cieza maik kanbalatø misrik sruk tøbøtakmerawan tru tranik nu pikulyi tøgaik katø isubik payan trømbøik marøb. Mayeelø mara pasrøbik kastellano arrub kwalømwei katøle nuik pirø karub kwalømwei pøriilømerayu, katøle XX patsø patsø pila kan kan ya misaamerayu munchi pasrøb møgwan, chincha maramiilø, tranik katø maramik isubigwan mara pasrik købik eshkamik munøbik køn. Maramik pørik kølli kwaløm wam asha waminchibigube kastellano arrub kwalømwei katø nuik pirø karub kwalømwei kwalømmerayu waramik mariiløwei katø tøgaik ashib mariilø chigaik pasraik tru munchi pasrøbiilø lincha waminchimik nebua waminchib wam køn; treek køben, pøntømik waramik mariilø marøbik merrabsrø mariilø kuik kanikkøwei kanbalatø misrigwan maymera yamera mara pasrik pørik marøb misakwei kanbalatø nebua ashibik kømøtø. Na kusrenanømik wamyu waramik mariiløwei maramdiik asr chish, tranik misaamera ambubik katø nebua kuik mara pasrøbik trutøga katøle katsik kuigwan ashimik munøbik købik.35
Katørab srua mariilø katø ketøbik katø nebua marøbiilø umbu umbu tøgaik —sruk maik kuilø kwalømgurri umbu umbu pønsraik maik kuik— tru eshkab wam tøga køn, truwane nui iik iik pøntøbik pasramik kømøtø. Møi kwaløm karrumera katørab srua marik iik tranik nebua marøb pasrøbik kømik køn, katø mayeelø kanbalatø waraik misaamera kanbalatø tranik mara pasrik pøriilømerawan pøtø pilab sruk (pilab sruk tranøbikwei maramik) pøtømpø køben katø trømbøik tranik maramik købik.35, 36 Pan nui Azúcar tunyu, sruk maik chagu 1.790 ± 70 AP nak sruk pila trenchibik pila kwaløm trenchibik nak nak nak pøtø (nak sruk) watsik Ferrería pøtø chillii køtsø tøgaigwan kan may tøga kanikkøwei eshkabik pirø patsikmera kanbalatø misrik kuik køn. Nui maya katik arrubik pasrøbik katø mara pasrøbik kanbalatø misrik mara pasrøb møgu trugurri pøntø købik.26 Iik kølli kwalømwei ullu srøtø isua pasrøbik wamwan iik pirau misak maymera yamera mara pasrik ashibik wam kwaløm misak misaamera kanbalatø waramiilø kølligurri sruik pirø maik pasrabigube maik kanbalatø misrik købik eshkabik køn, mayeelø maik redyu kan kwaløm (pila kwaløm) kanbalatø katøgan pirausrø øramik kømøtø køn.
Marøb srukmera, kusrenanøbelø katø siñalmera kanbalatø misramik. Srukmera Blancas chillii køtsømera (chilliitøga marik køtsømera) katø katø Antioquia pirømera kanbalatø misrik, Envigado sruk pilab sruutøga sørin trab illimera tøbøtak pirausrø ashibik yøm kørik sruk katø mamik pi (mar) pusu køtsøwan (pusu køtsø) kanbalatø, nu pirøwei kanbalatø maymera pirø kwaløm trømbøik pasrabik.3, 26, 37 Yøm kørik sruk (yøm kørik sruk) —nak tun kørik sruk— Ruiz–Tolima pirøgurri kusrenanøb katø pusu køtsø Pacífico pusu katsigugurri kusrenanøb pasrøbik wamwan yandø pirø kanbalatø tøgaiilø pasramik køn, nui nebua srøtø pøriilø newan trenchibik munøbik køben. Na marøb srukmerawan pikulyi marøb srukmera pirømerayu ambubik kangurri kangurri yunømarøbik katø misaamerawei asha kusrenanøbik kanbalatø misriiløyu maik kanbalatø misrik købik eshkabik køn.37
Ishuk misak asr chillii køtsømera (chilliitøga marik køtsømera misak asr latailø ishmisaamerawei) tru kanbalatø maymera katø yammay lendømay tøgaik pasrabik. Kanbalatø ashchabigube Medellín, Venecia, Támesis, Santa Fe nui Antioquia, Manizales katø Salento mariilø kanbalatø misrik køn, Aburrá Chak, Antioquia Cauca katø Cauca Tøbøtak pirømerasrø pirømerayu pasrøbik. Sruk (asr) llirab ashibik katøle pasrøbik, Medellínsrø pørik kilgayu pasrøbik tøbøtakmay søriiløwei kanbalatø pasrabik katø Veneciasrø naktøga mara pasrik (naktøga pørik) søriiløwei køtsø katø ishuk køtsø pørik kilgawan nu pirøyu kanbalatø misrik søriiløwei ishuk ashib siñal isua pasrøbik wam purugubik. Nui asr chish maik palain kuikwei katøle pøntøbiilø, pirømerayu pasrabik katø katørab srua marik pirau kanbalatø pasrabiilø kanbalatø misramigube tøgaik køn. Sruk (asr) katø ilømik (sørik) kanbalatø misrik siñalmera søtø ørøb tranøbik katø katsik marøb pasrøbik pasramik køn, truwane ashibik mariiløwan mayeelø søtø søtø pasrøbigube kan pilamera kwalømmera ambub may, chi maramik kuik katøle uñi pishimisak kanbalatø mara pasramik kømøtø køn.38
Na ashib maywan kanbalatø maymera kusrenanik katø misaamera waramikwei katø marøb pasrøbik tøgaikmera kwaløm kømuik køn. Pøtø køtsø (chilliitøga marik køtsø) maik palain kuik pirømerayu ambubigube marøb srukmera, tasiimeraba maramik maymera katøle kapba ashibik mayeelø pasrøbik wammera kanbalatø misramik købik, kan yaallø karubik katøle misak misaamerawei møi kuik mayeeløwei karub payimik kømøtø. Inchendø, Ferrería katø Pirø ashibik lata Laab llirabik kølli kwaløm pønsraik tøgaik munchimera kwaløm maramdiik køn, pirau kanbalatø pasrabiilø katø pøriilømerawan kanbalatø ashchamik, nuiikkø truyugurri misak pueblomera kwaløm maramik kømøtø køn.26
Asha kusrenanøbik, pønsraik siñal wam katø misaamerawei katsik kuigwan eshkabik. Envigado sruk pilab sruutøga sørin trab illimera tøbøtagu tranik tarømarik asr chish pasrøbik, pikik misak kanikkø tabik maik marøb pasrøbik katø mamik tukmik sruk marøb srukmera søriiløwei yamera srukmera mara pasrøbigube pasrøbik kanbalatø misrik køn. Tru kanbalatø arrubigwan nu munchi kuik chi taigwan eshkab wam mayeelø kanbalatø waraik misaamera asha kusrenanøbik, marøb srukmera nu kuik katø misakwan nu kuik kuik kanbalatø tøgaiiløyu srøtøtøga marik purugubik.3, 37 Srukmera Blancas isua marik chillii køtsø (chilliitøga marik køtsø) pasrøbiilø katø ishuk chillii køtsømera søriiløwei kanbalatø pasrabiiløwan na asha waminchibik trømbøik pasrabik: traniilø, marøb srukmera katø ashib potomera illimerawan kanbalatø misramik katø pønsraik siñal wam (isua waraik wam) maramik maik kuiløyu kanbalatø misrik køn.26, 38 Misaamerawei katsik kuigwan eshkabik tru traniiløyu pasramik købik, munøbigube yaallø karubikwei tasigu tarømarik, kanbalatø misrik merrabsrø mariilø kuik katøle kølligurri sruik chu pasrabik kømik kømøtø.
Srukmera Blancas pa yamera kanbalatø ashchabigwan kanbalatø ashchabik trømbøik kuik køn. Kan yasrø kachik (mawa) katø pilab sruk marøbik traniilø, katø katø yasrø kuchi tsi tøgaik katø tsi køtsø marøbik traniilø, ya ulluwei kanbalatø misaamera katsik kuiilø pasrabik; kusrenanøbigube tru katsik kuiilø merrabsrø mariilø kuik kanbalatø ashchabik trømbøikwan ni nebua pasrøbik yaallø karubikwei iigwei karubigwan kanbalatø misramik kømøtø. XVI patsø patsø pila katø iik Kastellano arrub kwaløm kølli pøriilø pirau waramiiløwan na nebua ashibik maya katik arrubik pirø katsik pasrøbik købik.32 Søriiløwei pønsraik siñalwan wam kanbalatø, na pasrabigwan kan tarømarik nebua kusrenanøbik, nu munchi kuik, merrabsrø mariilø kuik katø karubik katøle maik kuigwan kanbalatø misramik yammay lendømay tøgaiilø kwaløm katsik kuigwan ashimik køn. Kanbalatø purugubik katø misaamerawei katsik kuigwan eshkabik kan kølli kwalømwei kusrenanømik wam tøga køn: traniilø, maramiilø, kusrenanik katø trenchibik wammera maik pirømerayu pasrøbik købik.
Asr chishtøga pirø sruigwan truyugurri kølli kwaløm wam. 1541 pila Sardella pørik wamsrø chaamera, tøgaik mamiimera katø nebua pasrøbik kap asr chish pasrabik, asr chishtøga pirø sruik kaig asr chishtøga marik katø asr chishtøga karubigwan kanbalatø pasrabik. Nui asha waminchibik nebua asha isubigwan marøbik maramdiik asr chish katø mayeelø misaamerawei marøbik tøgaik misak misaamera kanbalatø waramiilø eshkabik køn, Castilla llirab misaamera maik kuiilø katø asha kusrenanømik munøbik merawe ashibik.20 Iik Kastellano arrub kwaløm pørigube ambub Piedras Blancas pirau waramiiløwan tøga ketøbik traniilø ambub pønsraik katø katsik marøb pasrøbigwan kanchillii køtsøkaik pasrabik.32 Asr chishtøga pirø sruigwan iik kølli kwaløm wam maik kuiløyu kaig asr chishtøga marigwan arrubik køn; kastellano arrub kwalømwei karub wam nui wakømgaik søtø pasrabik kømøtø køn.
Aburrá Chagu misaamerawei truyugurri, inchendø, nui misak kanbalatø waraik misaamera pirø ashibiilø truyugurri maramik, kanbalatø maymera tøgaik, traniilø nebua pasramik katø kusrenanik katø pønsraik siñal wam (isua waraik wam) maramik maramdiik asr chishgurri kømuik køn. Na merrabsrø kanbalatø kuigube kanbalatø purugubik, katsik kuigwan eshkabik katø karubik katsik misramdiik maik kuilø tøgaik køn, kangurri kangurri pirø katø pørigube mara pasramik. Maramik pørik søtø trenchibik wammera pirø laab ashibiilø, pirausrø ashibiilø, mariiløwei kanbalatø ashchabiilø katø kølli kwalømwei pørik kilgamera kanbalatø misramigugurri kusrenanøb. Kangurri kangurri chi taigwan eshkab wam nebua asr chish kuik tru kanbalatø misriilø maik tabik kuik katø katø eshkab wammerawan kanbalatø ashchabigube trugurri pøntø. Trutøga nebua wakøbik katø eshkabiilø pirømerayu pasrabik møi kwaløm nam eshkabik maik kuigwan pasramik katø payimik munøbik købik.